समालोचना यात्रामा पुष्करका भरोसालाग्दा पाइला पुष्कर रिजाल 'पुष्प'का समालोचनाहरुको पाण्डुलिपि पढ्ने अवसर पाएँ । साहित्यिक सिद्धान्तका साथै कविताका मझौला, लघु र लघुतम रूप (खण्डकाव्य, मुक्तक, हाइकु र फुटकर कविता), भाषा तथा लोक साहित्यसम्मलाई अध्ययनको विषय बनाइएको प्रस्तुत कृतिले समालोचकको बहु आयामिक अध्ययनको अभिरुचि र ज्ञानको क्षेत्रलाई सङ्केत गर्दछ । समालोचनाको पूर्वीय र पाश्चात्य पद्धति दुबैलाई महत्त्व दिँदै समाजोपयोगी विचार प्रवाहित गर्ने उनको प्रवृत्ति प्रशंसनीय छ । उनले नेपाली साहित्यको आधुनिक कालमा बढी विचरण गरे पनि माध्यमिक कालतिर पनि दृष्टि डोलाउन पुगेका छन् । त्यसैले पनि पुष्करको यो कृति विविधतामय बन्न पुगेको छ र थरी थरीका स्वादले युक्त छ भन्न सकिन्छ । समालोचक पुष्कर प्रगतिशील दृष्टिकोण राख्तछन् भन्ने कुरा उनका समालोचना पढ्दा थाह हुन्छ । उनी मार्क्स र मार्क्सवादी साहित्यिक मान्यताका सम्बन्धमा यहाँ निकै घोत्लिएका छन् । गोपाल प्रसाद शर्मा अधिकारीको 'श्रद्धा सुमन' कविता सङ्ग्रह तथा महानन्द ढकालको 'घाम उदाए' हाइकु सङ्ग्रहमा विद्यमान प्रगतिवादी एवम् प्रगतिशील चिन्तनबाट उनी प्रभावित छन् । प्रगतिवादी साहित्यले सम्झनु पर्ने प्रतिभाको खोजी र तिनका कृतिका विशेषताको विवेचनामा उनको प्रगतिवादी पहिचान खुलेको छ । उनमा अरू कसैप्रति पनि पूर्वाग्रही धारणा छैन भन्ने जानकारी पनि यहाँ उपलब्ध छ । उनले विश्वेश्वर प्रसाद कोइरालाको 'सुम्निमा'का सकारात्मक पक्ष पहिल्याएर तथा वसन्त शर्माको 'श्रीकृष्ण चरित्र' को महत्त्वमाथि प्रकाश पारेर त्यसको छनक दिएका छन् । विधातात्त्विक कसीमा घोट्तै मदन पुरस्कार प्राप्त 'सेतो धरती'का केस्रा केस्रा केलाउने र त्यसका सबल र दुर्बल पक्ष चिनाउने काममा पनि उनको मिहिनेत परेको छ । यसरी नै मुक्तकको सिद्धान्तको व्याख्या गर्न उनले संस्कृतका साथै आधुनिक वाङ्मयको सेरोफेरोको परिक्रमा गरेका छन् र सोदाहरण आफ्नो भनाइलाई पुष्टि गर्ने काम गरेका छन् । नेपाली भाषाको पारिवारिक सम्बन्ध, उत्पत्ति र विकास सम्बन्धी कुरा नौलो नभए पनि ज्ञानलाई फिँजाउने कुरामा उपयोगी रहेको छ । सम्बन्धित क्षेत्रका अध्येताहरु यसबाट लाभान्वित हुन सक्तछन् । यसरी नै यहाँको लोक बाल कविता र बाल लोक गीतको अध्ययनले एकातिर बालकहरुलाई खुराक प्रदान गरेको छ भने अर्कातिर त्यस क्षेत्रमा केही गर्न चाहनेलाई व्याख्या विवेचनाको सैद्धान्तिक आधार प्रस्तुत गरेको छ । पुष्कर रिजाल 'पुष्प'ले आफ्नो यस समालोचना कृतिका माध्यमबाट प्रदर्शन गरेको छटाले के जनाउँछ भने उनी समालोचना क्षेत्रका हुने बिरुवाका चिल्ला पात हुन् र एक भरोसालाग्दा प्रतिभा हुन् । उनी साहित्यिक क्षेत्रका मूलभूत मान्यतासँग परिचित छन् र समालोचना क्षेत्रको अध्ययनमा गम्भीरतापूर्वक समर्पित छन् । नेपाली समालोचनाले उनी जस्ता समालोचकप्रति आशाप्रद दृष्टि लगाइ रहेको छ । अहिले पनि देशका विभिन्न भागमा रहेर राष्ट्र र जनताका पक्षमा कलम चलाउने कैयन् स्रष्टाहरु ओझेलमा छन् । तिनका राम्रा कामलाई प्रकाशमा ल्याउन नसक्ता ठुलो घाटा भएको छ । समाजले तिनबाट लिन सक्ने लाभ लिन सकेको छैन भने स्वयं स्रष्टाहरु पनि थप कामका लागि प्रेरित र उत्साहित बन्न सकेका छैनन् । यस अवस्थामा नेपाली समालोचनामा उनको आगमन स्वागतयोग्य छ । समालोचना विवेक प्रयोगको एक महत्त्वपूर्ण क्षेत्र हो । अविचलित र निरन्तर साधनाबाट यस क्षेत्रमा समर्पित व्यक्तिले नै यसमा सिद्धि प्राप्त गर्दछ । रिजालको प्रतिभा र लगनशीलताले उनलाई यस क्षेत्रमा अवश्यमेव सफलता दिलाउने छ भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु । उनको समालोचनात्मक कृति प्रकाशनको यस सुखद अवसरमा हार्दिक बधाई ज्ञापन गर्दै उत्तरोत्तर सफलताको कामना गर्दछु । प्रा.डा.जीवेन्द्र देव गिरी २००|२६ शान्ति नगर, काठमाडौँ । २ वैशाख २०७१ Oltxf;sf] ;'Gb/ kfgfsf ¿kdf …d]/f] kfOnf d]/f] cg'ejÚ g]kfnL Oltxf;sf s}og\ kfgfx¿ cem} clnlvt 5g\ . To;df klg g]kfnL hgtfsf] cfkm\gf] Oltxf; n]Vg] sfd t lgs} cw'/f] 5 . s=k'iknfnn] …g]kfnL hg cfGbf]ng M Ps ;dLIffÚ n]v]/ To;tkm{ xfdLnfO{ ky k|bz{g ug'{ ePsf] 5 , df]bgfy k|l>tn] To;nfO{ lj:tf/ ug{ kl;gf aufpg' ePsf] 5 / s]bf/gfy k|wfgn] klg o; dfu{nfO{ k5\ofO{ s]xL sfd ug'{ ePsf] 5 . Oltxf;sf cGo s]xL cWo]tfx¿sf klg cfzfnfUbf kfOnf o; lbzflt/ clu al9 /x]sf 5g\ . oL s]xL sfdx¿ eP tfklg g]kfnL hg cfGbf]ngsf] a[xt\ Oltxf; n]vgdf k"0f{tf Nofpg lgs} sfdx¿ cem} ck]lIft 5g\ . o;lglDt Oltxf;sf ljleGg 36gf;Fu ufFl;Psf JolStx¿sf n]v / ;+:d/0fn] dxŒjk"0f{ vhfgf k|bfg ug{' :jfefljs 5 . ctM xfd|f sltko o'u gfossf hLjgsf k|]/0ffbfoL sfd, ;ª\3if{ / cg'ejsf ufyf pxfFx¿;Fu} x/fpgfn] k5'tfpg' k/]sf] cj:yf / a]xf]g'{ k/]sf] Ifltk|lt xfdL ;a} ;r]t x'g cfjZos 5 . g]kfnsf] jt{dfg kl/jlt{t cj:yfdf P]ltxfl;s dxŒjsf s]xL ;fdu|L cjZo g} k|sfzdf cfPsf 5g\ . ltgsf] k|sfzg x'g' xfd|f lglDt cToGt v';Lsf] s'/f xf] t/ tL cw'/f / ck"0f{ 5g\ . ctM a9LeGbf a9L dfqfdf To; k|sf/sf vhfgfsf] ;fj{hlgsLs/0f clxn]sf] cfjZostf xf] . ci6nIdL zfSosf] k|:t't sfo{n] oxL cfjZostfsf] k"lt{df dxŒjk"0f{ of]ubfg u/]sf] 5 . o;nfO{ g]kfnL hg ;ª\3if{sf] ToxL a[xt\ Oltxf;sf] ;'Gb/ kfgfsf ¿kdf lng ;lsG5 . …d]/f] kfOnf d]/f] cg'ejÚsf gfdn] xfd|f ;fd' cfO k'u]sf] o; s[ltsf] d :jfut ub{5' / n]vs zfSonfO{ xflb{s awfO{ 1fkg ub}{ n]vg If]qdf lg/Gt/ kfOnf clu al9 /xf];\ egL z'e sfdgf JoQm ub{5' . …d]/f] kfOnf d]/f] cg'ejÚ s'g} p8Gt]a'8Gt] xjfO{ sNkgf xf]Og, g t xf] of] s'g} /x:osf] kf]sf] . jf:tjdf of] t xf]—oyfy{df cfwfl/t cfF6, Tofu, w}o{ / ;ª\3if{sf] hLjGt aofg . of] s[lt sf7df8f}Fsf] ;'ljwf ;DkGg kl/jf/df hGd]/ klg g]kfnL sDo'lg:6 cfGbf]ngdf ;dlk{t eO{ prfOsf] ljGb' :kz{ ug{ ;kmn ci6nIdL zfSosf] pbfx/0fLo hLjg;Fu t ;DalGwt 5Fb} 5, ;Fu;Fu} pxfFsf ;xsdL{sf ¿kdf /x]sf cg]s JolStx¿sf sd{nfO{ s]xL dfqfdf g} eP klg cª\lst ug{ cu|;/ 5 . ci6n] 6]s]sf] lk:s/sf] wtL{sf] ;'uGw / ToxfFsf] ;dfhsf] af]nL oxfF ;'Gg ;lsG5 . sf7df8f}F pkTosfsf kfFuf, 6f]vf / cGo :yfgx¿ xf]pg\ jf emfkfsf a:tLx¿, ci6 ljleGg ;ef, a}7s, e]nf, ;ª\u7g, cfGbf]ng / h]ndf cg]s ;fyLx¿dfem e]l6g' x'G5 . g]kfnL hg cfGbf]ngsf] lbof] afln /x]sf s}og\ dlxnf k'?ifx¿;Fu o; s[ltn] xfd|f] ;fIffTsf/ u/fpF5 . cf:yfsf nflu cfkm\gf cfdfa'af, efO alxgL Pjd\ Oi6ldq dfq xf]Og, 5f]/L5f]/faf6 klg b"/Ldf /x]/ kltkTgL g} ;ª\3if{sf d}bfg, psfnL cf]/fnL, jg hª\un / vf]nfgfnf kf/ ul//x]sf] b[Zo oxfF b]lvG5 . cfkm\gf klt s=Zofd cyf{t\ cd[t af]x/fsf] ;xofqfaf6 hLjgsf ufx|f ;fFu'/f lbg kf/ ug{ ;xh ePsf] ci6sf] cfTd:jLs[lt 5 . kltkTgL b'a} hgf kf6L{ hLjgdf cys / ;kmn ¿kdf o;/L ;lqmo /x]sf] sd} b]Vg kfOG5 . hgtfsf kf]N6fdf 5f]/L5f]/fnfO{ ;'Dk]/ ;dfhsf] ¿kfGt/0fdf s'lb /x]sf] o; hf]8Lsf] ;xofqf :jod\ klg cg's/0fLo 5 h;nfO{ o; s[ltsf kfgfx¿df k9\g ;lsG5 . hgtf;Fu s:tf] Jojxf/ ug]{ / j}/Laf6 s;/L hf]lug] eGg] s'/fsf /f]rs cg'ejx¿ oxfF ;FuflnPsf 5g\ . o; qmddf cfkm\gf njfO vjfO, afgLa]xf]/f / a/Jojxf/df kl/jt{g NofP/ hgtfsf] dg lhTg ul/Psf hl'Qmx¿ o; s[ltsf cfsif{0fsf ljifo ag]sf 5g\ . hgtfsf] dfG5] eP/ a:tf st} cf]8f/sf] jf;, st} u'Gb|Lsf] cf]5\ofg, st} l9F8f]sf] ufF;, st} cfF;' r'xfpFb} d/]sf] uf]?sf] df;' lgn]sf] l:ylt / st} lnvfh'd|fsf] lhpel/ /hfOF a]xf]g'{ k/]sf] cj:yf oxfF b]lvG5 . slxn] /ft /fte/ lxF8]sf], slxn] ds}af/Ldf /ft latfPsf] / c¿sf ;xf/fdf vf]nf t/]sf], slxn] cª\u|]hLafh ag]/ clg slxn] y'G5]n] 5f]lkP/ v/fa dfG5]x¿af6 ar]sf] h:tf s'/f klg oxfF e]l6G5g\ . Pp6L dlxnfn] e"ldut hLjg latfpg' kbf{ nfu]sf cfIf]k, a]xf]g'{ k/]sf ckdfg, cfO k/]sf vt/f / ltgsf] s'zntfk"0f{ ;fdgfnfO{ klg oxfF lnlka4 ul/Psf] 5 . oLeGbf klg cem} cle?lrsf ljifosf ¿kdf k|x/Lsf kmGbfdf kbf{ ci6 / pxfFsf ;fyLx¿n] ef]Ug' k/]sf] b'Jo{jxf/ / oftgf clg kf6L{, cfkm" / ;xsdL{nfO{ hf]ufpg tyf uf]kgLotf arfpg pxfFx¿n] u/]sf sfd, k|bz{g u/]sf] ;fx; Pjd\ ;zQm k|lt/f]w /x]sf 5g\ . k~rfot sfnLg lg/ª\s'ztfaf6 g]kfnnfO{ d'St ug{ sDo'lg:6 qmflGtsf/Lx¿n] s] s:tf ultljlw u/]sf lyP eGg] s'/fsf] Ps emns o; s[ltsf cfFvLem\ofnaf6 lgofNg ;lsG5 . k|:t't s[ltn] x/]s qmflGtsf/Ldf pT;fx 5g{] ;'lglZrt 5 . o;n] dlxnfx¿nfO{ 3/sf rf/ s'gfdf dfq ;Lldt /fVg rfxg]x¿nfO{ klg gofF kf7 l;sfpg] 5 . ;h{sx¿n] o;af6 l;h{gfsf cGo ljwfsf nflu ;fdu|L k|fKt ug]{ 5g\ . o; s[ltsf] gf6sLs/0f, rnlrqLs/0f / cfVofgLs/0f ;Dej 5 . o; s[ltnfO{ g]kfnsf / ljZjsf cGo efiffdf cg'jfb ug{ ;lsof] eg] dfgj ;d'bfosf] 7'nf] lx:;f o;af6 nfeflGjt x'g] 5 . o;af6 k|]/0ff lnP/ c¿ qmflGtsf/Lx¿n] klg o; k|sf/sf s[lt l;h{gf u?g\ / g]kfnL /fhgLlt Pjd\ Oltxf;sf uf}/jdo kfgfx¿ dflg;sf] d/0f;Fu} ljno x'g gkfpg\ eGg] z'e]R5f d /fVt5' . ;/n efiffdf cfkm"n] ef]u]sf s'/fx¿sf] :jfefljs k|:t't ul/Psf] of] s[lt cfd hg ;d'bfosf] ?lr cfslif{t ug{ ;kmn x'g] s'/fdf klg d 9'Ss 5' . @)&) kmfu'g !( 8f=hLj]Gb| b]j lu/L zflGt gu/, sf7df8f}F k|fWofks, g]kfnL s]Gb|Lo ljefu, lqe'jg ljZj ljBfno, sLlt{k'/

Zofd k|;fb  M ;/n hLjg pTs[i6 n]vg

                  k|f=8f=hLj]Gb| b]j lu/L

       Zofd k|;fbsf] hGd lj=;+= !(*^ c;f/ ^ ut]  tbg';f/ O=;+= !(@( h'g !( tfl/v a'wjf/sf lbgdf ePsf] xf] . pgL tTsfnLg nlntk'/ tyf xfnsf] dsjfgk'/ lhNnf cGtu{tsf] dGynL ufpF ljsf; ;ldltsf] ;f]nLy'd ufpFdf hGd]sf x'g\ . pgsf lktfsf] gfd hf]ugfy nfld5fg] pkfWofo / cfdfsf] gfd x't s'df/L pkfWofo xf] . pgsf] Gjf/gsf] gfd /ggfy xf] . pgL ;fg} pd]/df ePsf] j]nf cfdfsf] d[To' ePsfn] cfdfsL lbbL hLjlk|of pkfWofosf ;+/If0fdf x's]{ . cfly{s cefj / h]n hLjgsf sf/0f ljb\ofno txsf] dfq cf}krfl/s lzIff lng] cj;/ pgnfO{ h'/] klg :jfWoogaf6 pgn] 1fgsf cg]s lIflth p3f/] /  g]kfnL k|ultjfbL ;flxTosf Ps ;zSt ldof]sf ¿kdf k|ltli7t eP . pgL Ps JolSt dfq geO{ ;+:yfsf ¿kdf g]kfnL k|ultjfbL ;flxTosf kmfF6df v8f 5g\ . k|ultzLn n]vs ;ª\3sf ;+:yfks cWoIfsf ¿kdf lj=;+= @))( d} d'n'ssf ;du| k|ultzLn n]vsx¿nfO{ g]t[Tj k|bfg u/]sf zdf{ lj=;+= @)$* df ;DkGg bf];|f] /fli6«o ;Dd]ngaf6 k'gM ;f] ;ª\3sf cWoIf lgjf{lrt eP . o;/L g} lj=;+= @)%) df ;DkGg t];|f] /fli6«o ;Dd]ngåf/f klg pgs} cWoIftf ;j{;Ddt ¿kdf :jLsf/ ul/of] . To;otf klg  ;Nnfxsf/sf x}l;otn] pgn] k|ultzLn n]vs ;ª\3sf] k|ultsf nflu of]ubfg ul/ /x] . k|ultzLn n]vs ;ª\3sf a}7s, uf]i7L, e]nf, ;Dd]ng / e]63f6df pkl:yt eO{ cfˆgf ;f/ule{t cleJolStåf/f k|]/0ff / pT;fx 5g{ pgL ;bf cu|;/ /x] . pd]/n] gf} bzs glhs k'/\ofO ;Stf klg / z/L/n] c¿sf] ;xf/fdf lxF8fpFbf klg lhpn] ;Stf;Dd pgn] ljleGg sfo{qmdx¿df k'uL ;lqmo e"ldsf k'/f ul/ /x] . cfˆgf] n]vgLnfO{ hgtf / /fi6«sf] lxtdf k|of]u ub}{ cfPsf zdf{ g]kfnL k|ultjfbL ;flxlTos kmfF6sf cu|hx¿dWo] s}og\sf pTk|]/ssf ¿kdf ;Ddflgt 5g\ . pgsf] hLjgsf ;'?sf cj:yfaf/]  s]jnk'/] ls;fgn] eg]sf 5g\ M –

       /]nsf l8Aaf rxf/]/ k':tsx¿ a]rL

       k|f0f wfGYof}F ZofdhL / d cf7 gf} ;fnb]lv

       ;flxTo, bz{g, /fhgLlt / cg]s Jofjxfl/s ljifodf cfˆgf] ljlzi6 lrGtg / l;h{gfTds Ifdtfsf] k|bz{g u/]sf Zofd k|;fbsf] ljz]iftf hglxtsf nflu yf]/}df w]/} c6fpg] u/L uxg, 3tnfUbf] / ;"qfTds cleJolSt k|:t't ug'{  xf] . pgsf 5f]6f, 5l/tf / ld7f /rgfx¿ cToGt k|efjsf/L / hglk|o 5g\ . ;fbf hLjg, ;/n af]nL, xflb{s Jojxf/ / lgZ5n cleJolSt pgsf kl/rfos x'g\ . efif0fdf xf];\ jf n]vgdf, klx/gdf xf];\ jf Jojxf/df pgsf] ;/ntf / :jfefljstfn] ;a}nfO{ k|efj kf/]sf] kfOG5 . pgsf] k|ToIf g]t[Tjdf ;Ël7t /x]/ sfd ug]{x¿sf] kª\lSt t 5Fb} 5, pgsf] hLjgL / sd{nfO{ b]v]/ pgLk|lt cf:yf, >4f / dfof vGofpg]x¿sf] ;ª\Vof klg 7'nf] 5 . pgLk|lt l;Ëf] g]kfnL ;dfh C0fL 5, s[t1 5 .  

       Zofd k|;fb /fhgLltdf klg ;lj|mo /x] . pgL g]kfn sDo'lg:6 kf6L{df ;Ël7t eO{ dxŒjk"0f{ lhDd]jf/L lgjf{x u/]sf JolSt x'g\ / cfˆg} g]t[Tjdf clt uf]KojfbL ;Ë7g klg pgn] ;~rfng u/]sf] s'/f ljleGg JolStx¿n] ;fj{hlgs u/]sf 5g\ . To;}n] /fhg}lts ;Ë7gaf6 pgn] k|fKt u/]sf] 1fg / cg'ejaf6 klg pgsf] hLjg vfl/Psf] 5 . pgL /fhgLlt;Fu ufFl;P klg d"ntM pgsf] If]q ;flxTo g} /Xof] . ;flxlTos If]qdf pgn] ;+:yfut g]t[Tjsf ;fy} lgaGw, sljtf, uLt, ;dfnf]rgf, n]v cflbsf] n]vgdf dxŒjk"0f{ of]ubfg u/]sf 5g\ . …pgsf alxgLnfO{ lr7L efu !Ú -@))*_, …alxgLnfO{ lr7L efu @Ú -@)!@_, …tF–ltdL, tkfO{+ xh'/Ú -@)!$_, …d]/L cfdfÚ -@)@#_ h:tf lgaGwfTds s[ltx¿ k|sflzt 5g\ . gf/L r]tgfsf ;fy} juL{o r]tgfsf b[li6n] klg pTs[i6 tL /rgfx¿ vf]hL vf]hL k9\g] ul/Psf] s'/f ;a}nfO{ yfx 5 . pgn] b'O{ bzseGbf a9L e"ldut hLjg latfP klg cfˆgf] n]vg sfo{nfO{ eg] lj>fd lbPgg\ . To; cjlwdf klg pgn] l;h{gfnfO{ clu a9fpg] sfd u/] h;sf] ljj/0f pgs} …cg'ejx¿sf] ;hLj k|:t'ltÚ -@)%*_ gfds s[ltsf] …u'Ktjf;sf d]/f /rgfÚ zLif{sdf k|sflzt 5 . e"ldut hLjgkl5 klg pgn] cg]s pkof]uL /rgf ;fj{hlgs u/] . o; qmddf  pgsf …;fyL agfpg] sfObfÚ -@)$^_, …wgLsf] klg cf]8 lng] <Ú -@)$*_, …;a}sf nflu 3/Ú -@)$(_, …pgL slt /fd|L <Ú -@)%@_ h:tf dxŒjk"0f{ lgaGw ;ª\u|xx¿ k|sflzt eP .  pgsf w]/}h;f] lgaGwx¿ Pslqt ul/Psf] …Zofd k|;fbsf lgaGwx¿Ú -@)^@_  ljj]s l;h{gzLn k|sfzgn] kf7sx?;fd' k'/\ofPsf] 5 h;df /fli6«otf, ;dfgtf, :jfwLgtf, zflGt, ;bfrf/, ldqtf, ckfËtf, ;fDojfb, efiff, j[4j[4f, afn aflnsf, k|]d, >d cflb ljljw ljifo k|:t't 5g\ .  s'g} k6\of/lagf ;lhn};Fu k9\g ;lsg] oL lgaGwsf] efiff ;/n, ;'af]w / ;Dk]|io /x]sfn] ;fwf/0f hg ;d'bfosf kx'Frdf 5g\ . g]kfnL k|ultzLn ;flxTosf] lgaGw ljwfnfO{ p7fpg Zofd k|;fbn] u/]sf] of]ubfg pTs[i6 sf]l6sf] 5 . pgsf lgaGwx¿n] ljBfno / ljZj ljBfnosf kf7\oqmdx¿df :yfg kfPsf 5g\ . l8NnLk|;fb kf08]on] …Zofdk|;fb zdf{sf] lgaGwsfl/tfÚ -@)%$_ zLif{sdf lqe'jg ljZj ljBfnosf] g]kfnL s]Gb|Lo ljefudf zf]wkq k|:t't u/]/ pgsf lgaGwsf ljz]iftfx¿df k|sfz kf/]sf 5g\ .

Zofd k|;fbn] g]kfnL sljtf / uLtsf If]qdf klg pNn]Vo of]ubfg u/]sf 5g\ . …s]xL sljtf, s]xL uLtÚ -@)$#_, …d]/L ;fgL ;fyLÚ -@)%#_, …xfdL x'G5f}F alnof]Ú -@)%@_, …xfd|f] OR5fÚ -@)%^_, …d]/f uLtx¿, ltd|f :j/x¿Ú -@)^#_ tyf …/fd|f]–g/fd|f]Ú -@)^^_ pgsf sljtf / uLtsf ;ª\u|xx¿ x'g\ . pgn] noa4 sljtf / uLtsf] l;h{gf u/]sf 5g\ . pgsf] eflifs ;/ntfn] ubf{ sltko uDeL/ s'/f klg ;xh / :jfefljs ¿kdf pgsf oL kB /rgfdf JoSt ePsf] kfOG5 . pgsf sltko afnuLtx¿ ljBfnosf k7g kf7gdf pkof]u ul/Fb} cfPsf 5g\ . pgsf] …s,v,u,3,P,aL,;L,8LÚ af]nsf] uLt lgs} nf]slk|o /x]sf] 5 . /]l8of] g]kfnn] Hof]lt lbbLsf gfddf nfdf] ;do;Dd k|;f/0f u/]sf] of] uLt clxn] ljBfno ljBfno rxfl/ /x]sf] 5 . …afnkf]ifÚ klqsfaf6 pgn] yfngL u/]sf] …/fd|f] g/fd|f]Ú :tDesf] clxn] a]Un} :s'n v8f ePsf] 5 . pgsf kB /rgfx¿ /fd|f ;Gb]zn] o'St 5g\ / tL afn aflnsf nufot l;Ëf] ;dfhsf lglDt dfu{ bz{s /x]sf 5g\ . ltgn] ;/n 9Ën] k|jflxt ug]{ ljrf/ afnssf] rl/q / :jf:Yosf] lgdf{0fsf ;fy} >d / >ldssf] lz/ pFrf] kfg]{ lsl;dsf 5g\ . pgsf] kb\o /rgfsf] gd'gf tnsf] kª\lStdf x]g{ ;lsG5 M

:s'ndf dfq xf]Og, 3/df klg hfFr x'G5

       af6f]3f6f] lxF8\bf klg dflg;sf] hfFr x'G5

Zofd k|;fbn] :jf:Yo ;DaGwL afnuLtx¿ klg  n]v]sf 5g\ . pgn] cfˆgf cg'ejnfO{ 8fS6/;Fusf] k/fdz{åf/f kl/is[t kf/]sf] s'/f klg JoSt ub}{ cfPsf 5g\ .  afn aflnsfx¿ s'kf]if0fn] /f]uL ePsf]  cfkm}n] b]v]sfn] afn aflnsfx¿ lg/f]uL /x'g\ eGg] pgnfO{  nflu /xg' :jfefljs 5 . …xfdL x'G5f}F alnof]Ú uLt ;ª\u|xdf pgn]  n]v]sf 5g\  M

       le6fldg Hofg g} xf] vfg] s'/fsf]

       /f]ul;t s':tL v]N5 xfdLx¿sf]

       pgL u'Ktjf;df a:g' k/]sfn] pgsf] ;xdltdf …d]/L ;fgL ;fyLÚ uLt ;ª\u|x ;'?df s'ndfg l;+xsf gfddf 5flkPsf] lyof] . s'ndfg l;+x o;sf ;h{s geO{ lrqsf/ dfq lyP / kl5 s'ndfg cfkm}n] of] s'/f ;fj{hlgs u/]sf lyP . Zofd k|;fb /fhg}lts sf/0fn] e"ldut /x]sf] cj:yfdf lzIff tyf ;+:s[lt dGqfnosf] k|fylds lzIff kl/of]hgf cGtu{t o;nfO{ k|sfzg ug{ ;f] h'lSt cFuflnPsf] lyof] . Ps afn ;flxTosf/sf ¿kdf /fi6«sf tdfd afn aflnsfsf dfu{bz{s t pgL x'Fb} x'g\, s}og\ afn ;flxTosf ;h{sx¿sf klg Ps s]Gb|Lo JolStTj x'g\ eGg] s'/f ;a}n] ÅobËd ug{ cfjZos 5 .

       g]kfnL ;dfnf]rgf klg Zofd k|;fbsf of]ubfgaf6 nfeflGjt 5 . …n]vs s;/L aGg]Ú -@))(_, ;flxTo ;DaGwL b'O{ rf/ s'/fÚ -@)@@_, ;flxTodf kfqkfqLx¿Ú -@)#(_, …s]xL ;flxTosf/ / ;flxToÚ -@)$@_, …hLljt ;flxTosf/k|lt xfd|f] st{JoÚ -@)%)_, …;flxTodf ;fk]IftfÚ -@)%)_, …;flxlTos kmfF6sf d]/f s]xL wf/0ffÚ -@)%@_, …k|n]; ;DaGwL b'O{rf/ s'/fÚ -@)%@_ h:tf pgsf s[ltx¿ ;flxlTos ;dfnf]rgf;Fu ;Da4 5g\ . pgsf] ;dfnf]rsLo l6Kk0fLn] …d]/f 8fo/Lsf ÅborGb|Ú -@)%#_, …h'lStn] sfd lbof]Ú -@)%$_, …cg'ejx¿sf] ;hLj k|:t'ltÚ -@)%*_ / …;a}sf] Kof/f]Ú -@)^)_ h:tf k':tsx¿df klg s]xL :yfg lnPsf] kfOG5 . pgsf ;dfnf]rgfx¿ ;flxlTos l;4fGt / ;f}Gbo{sf ;fy} JolSt / p;sf s[lt;Fu ;DalGwt 5g\ . pgn] vf; u/]/ k|ultjfbL ;flxlTos l;4fGt cg';f/ ;flxTo s:tf] x'g' k5{ / x'G5 eGg] s'/fsf ;fy} k|ultzLn n]vs ;ª\3;Fu ;DalGwt cjwf/0ff ;}4flGts ;dfnf]rgfsf ¿kdf k|:t't u/]sf 5g\ . hg ;flxTo, ;flxTo / /fhgLlt, ;flxlTos ljifo j:t' / efiff cflbsf ljifodf pgsf wf/0ffx¿ pgsf ;dfnf]rgfdf k|:t't 5g\ . ;flxTonfO{ ;do, ju{, r]tgf, ljrf/, efjgf, sfo{ / dfGotfsf ;fk]Iftfdf s;/L x]g]{ eGg] s'/f klg pgn] :ki6 kf/]sf 5g\ . pgn] ;flxlTos ;dfnf]rgfn] hfgL hfgL hg lj/f]wL s'/f n]Vg] / r]tgf Pjd\ cg'ejsf] sdLn] ubf{ hgtfsf] clxt x'g] s'/fsf] Vofn gk'¥ofpg] n]vssf] e]b ug{ ;Sg' kg]{, 7'nf] / ;fgf] ck/fw 5'6\ofpg ;Sg' kg]{, gd|, tfls{s / oyfy{ ¿kdf cfˆgf dtx¿ k|:t't ug{ ;Sg' kg]{ / c¿sf] klg lrQ a'emfpg' kg]{ cledt k|:t't u/]sf 5g\ . ;flxTo ufpF / ;x/ b'a} 7fpFsf afl;GbfnfO{ Vofn u/]/ n]lvg' kg]{ / ;flxlTos Oltxf; tof/ ubf{ ;flxTosf/ / ltgsf /rgf, k':ts, klqsf, ;flxlTos ;ª\3;+:yf, ;flxlTos cfGbf]ng, ljrf/wf/fTds k|j[lQ, jfb ljjfb, ltlyldlt, ljwf cflblt/ Wofg lbg' kg]{ pgsf] ljrf/ 5 . pgL :jb]z / ljb]z b'a}lt/ b[li6 k'¥ofO{ j}1flgs z}nLnfO{ cFufn]/ ;dfnf]rgf ul/Psf] b]Vg rfxG5g\ . o;sf ;fy} ljb]zdf a;]sf g]kfnLx¿n] u/]sf] of]ubfgnfO{ klg la;{g gx'g] / clxn] af6f] la/fPsf ;flxTosf/n] klg klxn] u/]sf] of]ubfgsf] h; kfpg' kg]{ pgsf] /fo 5 . pgL n]vgsf nflu uxg cWoog / 5nkmnsf] cfjZostf af]w u5{g\ / Oltxf;sf] ;jf{Ë k"0f{tf Pjd\ ;ª\lIfKttfsf] kIf lnG5g\ .

       …;flxlTos kmfF6sf s]xL cjwf/0ffÚ df pgsf] ;}4flGts ;dfnf]rgf ;DaGwL b[li6sf]0f cem v'n:t ePsf] 5 . pgn] cfkm" s;/L ;dfnf]rgfdf k|j]z u/] eGg] s'/fb]lv s;/L ;Dkfbg / ;dfnf]rgfsf] sfd ;DkGg u/L klqsf k|sfzg uy]{ eGg] s'/fsf] pNn]v ToxfF u/]sf 5g\ . ;dfnf]rgfsf If]qdf nfu]sf JolQmx¿sf lglDt pgsf cg'ej / b[li6sf]0fn] dxŒjk"0f{ ;3fp k'¥ofpg ;St5g\ . pgn] ;dfnf]rgfn] n]vsnfO{ pQ/f]Q/ kl/is[t t'Nofpg' k5{ eGg] ljrf/sf ;fy ;xL / unt 5'6\ofOg' kg]{, s'g s[ltn] slt dxŒj kfpg' k5{ eGg] s'/fsf] dfkb08 x'g' kg]{, Pp6} n]vssf klg leGg leGg sfn jf /rgfsf] t'ngf ul/g' kg]{, ;flxTosf/ s'g k|sf/sf] egL klxrfg ul/g' kg]{, cfjZos dfqfdf k|z+;f jf k|xf/ ubf{ cTo'lSt bf]ifaf6 d'St x'g' kg]{ h:tf ljrf/ o; ;Gbe{df clu ;fg{ k'u]sf 5g\ . pgn] xf:oJoªUo / afn ;flxTosf ;Gbe{df klg cfˆgf ;dfnf]rgfTds b[li6sf]0f k|:t't u/]sf 5g\ . pgL g]kfnsf ljleGg efiff / If]qsf ;flxlTos /rgfx¿sf] ;dfnf]rgf ul/g' kg]{ / gfd grn]sf ;flxTosf/x¿lt/ klg ;dfnf]rsLo b[li6 k'Ug' kg]{ ;Nnfx lbG5g\ . ;dfnf]rgf s:tf vfnsf kf7sx¿sf nflu n]lvFb} 5 eGg] s'/flt/ klg Wofg k'¥ofpg pgn] ;Nnfx lbPsf 5g\ . lgaGw s:tf] x'g' k5{ eGg] pgsf] b[li6sf]0f klg pgn] ;fj{hlgs u/]sf 5g\ . To;df ;Gb]z jf b[li6sf]0f, cfsf/sf] ;+lIfKttf, ukmufkmsf] z}nL, 1fgj4{s / cg'ejdf cfwfl/t ljifoj:t', …ax'hg lxtfo ax'hg ;'vfoÚ sf] p2]Zo, cfzfjflbtf, b]zelSt, ;dfhnfO{ glaufg]{ ga/fNg] cGofo cTofrf/ lj/f]wL ;fdu|L, ljleGg k':tfsf larsf] Pstf cflbnfO{ pgn] dxŒj lbg rfx]sf] kfOG5 . ljleGg ;flxTosf/sf ;sf/fTds Pjd\ gsf/fTds kIfaf/] pn] ;Dos\ ljj]rgf u/]sf 5g\ . g]kfnL ;flxTosf] ;}4flGts / k|fof]lus b'a} k|sf/sf] ;dfnf]rgfdf Zofdk|;fbn] sf]/]sf] uf]/]6f] pgsf] ;flxlTos kqsfl/tf;Fu} ;'? eof] / To;sf] k|efj lj:tf/ x'Fb} g]kfnL k|ultzLn Pjd\ k|ultjfbL ;dfnf]rgfsf] If]qdf of]ubfg ug{ k'Uof] . pgn] kq klqsfn] g]kfnL ;flxTodf k'¥ofPsf] of]bfgaf/] klg ljj]rgf u/]sf 5g\ . pgn] …;Gb]zÚ, …t?0fÚ / …HjfnfÚ x:t lnlvt klqsfsf ;fy} …kf;fÚ, …g]zg snÚ, …g]kfn sflnªÚ, …u'gf;f]Ú, …;flxToÚ, …;]jfÚ, …:jf:gL dfG5]Ú, …jGbgfÚ, …hgdtÚ, …efg'Ú h:tf klqsfn] g]kfnL ;flxTosf] pTyfgsf lglDt u/]sf] sfdsf] ;/fxgf u/]sf 5g\ .

       Zofdk|;fbn] kqsfl/tf, ;+:s[lt, 3/ kl/jf/, afn aflnsf, :jf:Yo, k|]d, ljjfx / dlxnf d'lSt, wd{, hfthflt, efiff, cy{, 8fo/L, hLjgL, kq cflb;Fu ;DalGwt ljleGg n]vx¿sf ;fy} k':ts–k'l:tsfx¿ k|sflzt u/]sf 5g\ . pgn] sltko ;flxlTos / /fhg}lts JolStsf] ;Demgfsf x/kmx¿ klg cfˆgf n]vdf sf]/]sf 5g\ . o;sf ;fy} pgsf ljrf/f]Q]hs cGtjf{tf{x¿ klg k7gLo 5g\ .

       …g]kfnsf] kqsfl/tf / kqsf/x¿af/] k|ltj]bg -O !(^@_ / …d]/f] kqsf/ hLjgÚ -@)^#_ pgsf kqsfl/tf ;DaGwL s[lt x'g\ . klxnf] s[lt cGt/f{li6«o kqsf/ ;ª\3sf] a'9fk]:6, xª\u]/Ldf cfof]lht dxflwj]zgdf pgn] k|:t't u/]sf] k|ltj]bg xf] eg] bf];|f]df pgn] cfˆgf] kqsfl/tf ;DaGwL 8fo/L, cGtjf{tf{, cGt/f{li6«o kqsf/ / ltgsf ;ª\3, ;Dkfbg sfo{, t/fO{ / kqsfl/tf, /]l8of] g]kfnsf sfo{qmd, klqsfdf gf/L cÍ cflbaf/] cfˆgf wf/0ff k|:t't u/]sf 5g\ . g]kfnL kqsfl/tfnfO{ >dhLjL / pTkLl8t ju{sf kIfdf pEofpg pgn] k|sfzg, ;Dkfbg, ljt/0f cflb ljleGg If]qdf k'¥ofPsf] ljlzi6 of]ubfg ;DaGwL sltko hfgsf/L pgsf s[ltx¿df kfOG5 . pgn] hLjgsf] k"jf{w{df …;flxToÚ, …;]jfÚ / …:jf:gLdfG5]Ú tyf @)%) sf] bzsdf …k|n];Ú sf] ;Dkfbgdf ljz]if of]ubfg u/]sf lyP .

       Zofd k|;fbn]  cg]s ljifosf sl/a ;jf;o  k7gLo / 1fgjw{s s[ltx? g]kfnL jfª\donfO{ ;'Dk]sf 5g\ . o;lglDt u'0fu|fxL ;dfhn] pgLk|lt ;Ddfg ck{0f klg ub}{ cfPsf] 5 . pgsf sfdx¿af/] Pd=P= txdf zf]wx? ;DkGg ePsf 5g\ .  wd{/fh clwsf/Ln] k|:t't u/]sf] …k|ultjfbL g]kfnL ;flxTodf Zofd k|;fb zdf{sf] of]ubfgÚ zLif{ssf] ljBfjfl/lw txsf] zf]w k|aGw lqe'jg ljZj ljBfnoaf6 :jLs[t ePsf] 5 . kq klqsfn] pgL ;DaGwL ljz]iffª\sx? k|sfzg u/]sf 5g\ . g]kfn k|1f k|lti7fgn] pgnfO{ cfhLjg ;b:otf k|bfg u/]sf] 5 . o;sf cltl/St pgL pgsf ;'sfo{sf lglDt ljleGg k'/:sf/ / clegGbgaf6 ;Ddflgt klg ePsf 5g\ t/  pgsf] ljlzi6 of]ubfgsf clulNt/ tL gu0o g} 5g\  .

Zofd k|;fbn] g]kfnL k|ultjfbL / k|ultzLn ;flxTosf If]qdf clåtLo sfd u/]sf 5g\ . n]vg, ;Dkfbg / cg'jfbdf cfkm} ;+nUg x'Fb} / c¿nfO{ klg cfkm" lxF8]sf af6flt/ lxF8\g pTk|]l/t ub}{ / 8f]¥ofpFb} pgn] ;fdflhs ¿kfGt/0fdf ljlzi6 of]ubfg u/]sf 5g\ . ;flxTo, /fhgLlt / kqsfl/tfsf If]qdf ;+:yfut g]t[Tj lbg] / cGt/f{li6«o If]qdf g]kfnsf] k|lti7f a9fpg] sfd  pgn] u/]sf 5g\ . slxn] v'nf, slxn] h]n / slxn] e"ldut /xFb} pgsf] sd{zLn lhGbuLn] hgtfsf lglDt kl;gf aufO /Xof] . To;n] afn aflnsf, o'jf / k|f}9 ;a}nfO{ ;fyL agfpFb} cfkm"nfO{ ufpF ufpFsf hgtfsf kf]N6fdf k'¥ofof] / hgtfaf6 l;s]sf s'/fnfO{ k|ultjfbL lrGtgsf e§fdf ufNb}  hgtfsf dfemdf g} kmsf{of] . cfkm" hxfF /Xof] ToxfF vFlbnf] k|efj  5g{ pm ;Ifd /Xof] . Zofd k|;fbn]  hgtfsf cfkm"n] b]v]ef]u]sf ;d:ofsf] pTvgg ub}{ ;dfwfgsf pkfo atfP . cg'ej / k|of]udf cfwfl/t pgsf /rgf cfd hg ;d'bfosf lglDt  ;xh u|fx\o eP . ltgn] g]kfnL ;dfhdf ljrf/sf] lap 5b}{ uP / k|ultzLn hdftsf] j[l4df ;fx|} 7'nf] d2t k'¥ofP . pgsf /rgf cfsf/df 5f]6f 5g\ / pgsf s[lt b]Vtf ;fgf 5g\ t/ ltgsf] ;Gb]z dxfg\ x'g uof] . hgtfsf lglDt tL cToGt nf]slk|o ag] / ?lrk"j{s kl9P . lhpdf xf]rf sbsf eP klg pgsf] j}rfl/s k|efjsf] prfO lgs} cUnf] eof] . To;}n] Zofd k|;fb g]kfnL k|ultjfbL ;flxTosf If]qdf Ps ;zSt ldof] ag]/ s]Gb|Lo e"ldsf lgjf{x ug]{ k|ltefjfg\ ;fwssf ¿kdf ;bf jGbgLo 5g\ . clxn] pgsf] :jf:Yon] pgnfO{ wf]sf lbPsf] 5 / cfˆg} cfkmGt / ;fyLefOnfO{  lrGg g;lsg] cNhfOdf gfds /f]usf]  sAhfdf pgL k/]sf 5g\ . oltv]/ l;ª\uf] jfª\dlos hut\ lrlGtt 5 / pgsf] :jf:Yodf ;'wf/ cfO{ pgsf] a]xf];L x/fPsf] x]g{ cft'/ 5 .