फुटकर कवितादेखि
महाकाव्यसम्मका सर्जक खेमनाथ दाहाल
प्रा.डा.जीवेन्द्र देव गिरी
१.कवि परिचय
खेमनाथ दाहालको
जन्म तेह्रथुम जिल्लाको लाब्रीमा वि. सं. २००९ कात्तिक ११ गतेका दिन भएको हो ।
माता जानकी देवी र पिता सोमनाथका पुत्रका
रूपमा उनले यस धरामा पाइला टेकेका हुन् । वाणिज्य शास्त्रमा स्नातकोत्तर तहको
शिक्षाध्ययन पुरा गरेका यी प्रतिभाको स्थायी बसोबास मोरङ जिल्लाको विराट नगर स्थित
तिन टोलियामा रहेको छ । कविताको मुना कलिलै उमेरमा उनीभित्र टुसाएको कुरा उनको
आफ्नै " मलाई याद छ, जब म दश वर्षमा प्रवेश गरेँ, त्यही वेलादेखि मेरा चेतन
मनमा हर्ष, करुणा, आक्रोश, विद्रोहका ज्वारहरु घनीभूत हुन पुग्दा आफसेआफ प्रकट हुन
पुग्दथे कविताहरु ।" (दाहाल, २०७० : आफ्नै कुरा) भन्ने अभिव्यक्तिबाट स्पष्ट हुन्छ । हालसम्म
उनका पुस्तकाकार कृतिका रूपमा 'श्रद्धाञ्जलि'(२०५४) कविता सङ्ग्रह, 'रश्मि'(२०५६)
खण्डकाव्य, 'योद्धा'(२०६०) काव्य, 'हार्वडको चौतारीमा' (२०६४) कविता सङ्ग्रह,
'श्वेतपत्र'(२०६७) महाकाव्य र 'म त बन्दी भएको छु'(२०७०) कविता सङ्ग्रह प्रकाशित
छन् । नेपाली साहित्यका प्रसिद्ध सर्जकहरु राष्ट्रकवि माधव घिमिरे, कृष्णप्रसाद
पराजुली, प्रा.गोपीकृष्ण शर्मा, प्रा.दैवज्ञराज न्यौपाने, प्रा.डा.अभि सुवेदी,
प्रा.डा. माधव प्रसाद पोखरेल, प्राज्ञद्वय अनिरुद्ध तिम्सिना र दधिराज सुवेदी,
टीकाराम शर्मा र भुटानी नेता टेकनाथ रिजाल लगायतका भूमिकाहरुले कवि दाहाल र उनको
कवित्वका सम्बन्धमा यथेष्ट प्रकाश पारि सकेका छन् । अझ होमनाथ सुवेदीको 'नव
छायावादको छवि'(इ.सं.२००८) र पोषराज दाहाल सम्पादित 'खेमनाथ दाहाल : सिर्जना र मूल्याङ्कन'(२०६९) जस्ता दाहालका कृतिमाथिका विभिन्न
समीक्षकका विश्लेषणले त उनको प्रतिभा र काव्यकलालाई बुझ्न धेरै सघाउँछन् । यी सबै
कुरालाई दृष्टगत गर्दै यहाँ दाहालका कृति र तिनका विशेषतामाथि केही प्रकाश पार्ने
प्रयत्न गरिएको छ :
२.'श्रद्धाञ्जलि' कविता सङ्ग्रहभित्र
सर्जक दाहाल
'श्रद्धाञ्जलि'
कविता सङ्ग्रह खेमनाथ दाहालको पहिलो
सिर्जना हो । तेइस वटा गद्य कविता र दुइटा पद्य कविताको यो सँगालो कृष्णप्रसाद
पराजुलीको भूमिकाद्वारा उज्यालिएको छ । कविका समाजोपयोगी धारणाहरु यसका विषयवस्तु
बनेका छन् । त्यसैले त यसका भूमिका लेखक पराजुलीले भनेका छन्,"श्रद्धाञ्जलिका
कवितामा सरल पारामा धेरै गम्भीर र मार्मिक भाव प्रवाहित भएका छन् । तिनमा भावनाको
कुलकुलाहट पनि छ र समाज चेतनाको सलबलाहट पनि छ, पीडाजन्य विरहको रन्काइ पनि छ र
विद्रोहको घन्काइ पनि छ ।"
कवि
दाहालको 'श्रद्धाञ्जलि'का कविताले मूलतः सामाजिक न्याय, मानवता, समानता,
राष्ट्रियता, सदाचार, कर्मशीलता, इमानदारी, स्वच्छ प्रेम आदिलाई आफ्ना सिर्जनाका
विषय बनाएका छन् । समाजमा व्याप्त शोषण, उत्पीडन, दमन, अनाचार, भ्रष्टाचार, अन्याय,
गरिबी, रोग, दासता आदिबाट मुक्ति नै उनको चाहना हो ।
सिङ्गो पुस्तकलाई
'श्रद्धाञ्जलि' कविताका नामबाट सम्बोधन
गर्न चाहने उनी नेपालको पूर्वी सीमापारिको स्वाभिमानको सङ्घर्षमा सहादत प्राप्त
गर्नेहरुप्रति श्रद्धाका फुलपाती चढाउँछन् । गोर्खालीको पहिचानका निम्ति सङ्घर्ष गर्दा वरण गरिएको सहादत एवम् आर्तनाद,
बलात्कार, क्रन्दन र चीत्कार बेहोर्नु परेका आमा, दिदी, बहिनी, बा, दाजु, भाइ
सबैका रगत र आँसुका आहालले उनलाई व्यथित तुल्याएका छन् । इतिहासका सीमारेखाले
मेचीवारि र पारिका मन र भावनालाई अलग्याउन नसक्ने उनको दृढ विश्वास उनका कवितामा
प्रकट भएको छ । नेपाली प्रकृतिका नदनदी, पर्वत हिमाल र जीवजन्तु समेतलाई त्यसले
पीडित तुल्याएको कुरा उनले सुन्दर विम्ब र प्रतीकका भाषामा यसरी प्रकट गरेका छन् :
तिम्रो ऐय्या
भन्ने आर्तनादले
मेरो सगरमाथा
रोएको छ
त्यहाँका बलात्कृत
नारीको
आँसु बनेर
कोसी, गण्डकी र
कर्णाली बहेको छ
त्यहाँ पुत्रशोकमा
परेका
आमाको क्रन्दनमा
यहाँको डाँफे
मुनालसम्म पनि रोएको छ
(पृ.१९)
कविको प्रवासी
नेपालीहरुप्रतिको आत्मीयताको गहिराइ छाम्न
यही कविता पर्याप्त छ भने 'स्वतन्त्र
सेनानीलाई दृष्टि दिइ राखेकै छन्' ले पनि त्यही संवेदनालाई आत्मसात् गरेको पाइन्छ
। भारतका सिक्किम, आसाम, मेघालय आदि विभिन्न भूभागमा प्रवासी जीवन बिताइ रहेका
नेपाली मूलका जनताका समस्यालाई दृष्टिगत गर्दै उनीहरुको मुक्ति र स्वतन्त्रताको
आन्दोलनलाई त्यहाँ महत्त्व दिइएको पाइन्छ । उनीहरुले त्यहाँ भोगेका भुक्तमान र
अपमानप्रति कवि अत्यन्त संवेदनशील छन् र उनीहरुको मुक्ति सङ्घर्षमा उनको दृढ
समर्थन छ भन्ने कुरा यसबाट पुष्टि हुन्छ ।
कविभित्रको युवा सुलभ
प्रेमको दियो प्रज्वलित हुँदै 'अनामिका'मा अतीतको प्रेमको स्मरण गर्न पुग्दछ भने
'तिम्रो झझल्कोमा'मा मायालुको स्मरण गर्दै
भविष्यको सुखद मिलनको अपेक्षा गर्न तम्सन्छ । उनको कवि 'सहयात्री'मा आफूसँगै जीवन
यात्रा गरेका सहकर्मीहरुको स्मरण गर्दछ । यसबाट के देखिन्छ भने कवि खोलो तर्यो
लौरो बिर्स्यो गर्न चाहँदैनन् र अतीतका सँगी सँगिनीप्रति आत्मीय भाव राख्तछन् ।
कवि महिलाहरुप्रति सम्मान भाव राख्छन् र
उनीहरुका वीरता एवम् सङ्घर्षका गाथा कोर्न रुचाउँछन् । उनीहरुलाई थिचोमिचोमा राख्ने
र शङ्कालु नजरले हेर्नेहरुप्रति उनी व्यङ्ग्यका भाषामा प्रहार गर्न अगि सर्छन्
'शङ्खालु आँखासँग'मा । कविको 'ऋचा तिम्रो जीवन रित्तो सिउँदो'मा पनि नारीको महिमा
गान गर्दै उनीहरुमा पाइने धैर्य, जुझारुपना, उत्सर्ग, त्याग र गम्भीरतामा प्रकाश
पारिएको छ ।
कवि दाहाल भोकानाङ्गा र
कमजोरको उपेक्षा गर्ने प्रवृत्तिका विरोधी
छन् । निम्न वर्गीय व्यक्तिका दुःखदर्दसँग उनी राम्ररी परिचित छन् । 'पियन'
कवितामा उनले कार्यालयमा निम्न स्तरको जागिरमा जिउने एक कर्मचारीको दिनचर्या र
समस्यालाई सार्वजनिक गरेका छन् । अरूका निम्ति पशुवत् जीवन जिउन विवश पियनले
भोग्नु परेका अभाव, अपमान, अवहेलना, उत्पीडन,
उपेक्षा, पीडा र शोषणको कहानीलाई कवितामा रूपान्तर गरेर त्यसबाट उसलाई
छुटकारा दिलाउनु पर्ने आवश्यकता बोध उनले गराएका छन् । 'माग्ने' शीर्षकको कवितामा
पनि कविले निम्न वर्गका समस्याहरुतिर ध्यान केन्द्रित गरेका छन् । विवश जीवन बिताइ
रहेका मान्छेहरु कसरी ठुलाठालुका निगाहमा जीवन गुजार्छन् भन्ने कुरा उनले त्यहाँ
स्पष्ट पारेका छन् । 'यौटा लाशसँग' कविताले पनि जीवनका अभाव र निरीहपनाकै वर्णन
गरेको छ । नेपाली समाजमा विद्यमान चाकडी प्रथाको नालीबेली उनको 'नमूना' कविताले
प्रस्तुत गरेको छ भने हाम्रो टाट पल्टाइको अवस्था र कारणको खोजी गर्ने काम 'टाट
पल्टेको मान्छे'मा गरिएको छ । आफ्नो बुद्धिमा बिर्को लाग्नाले विदेशी ऋणमा डुबेको
र पराईको तिरस्कार र उपेक्षामा गुज्रि रहेको नेपाली जीवनलाई यस कवितामा कविले सटीक
रूपमा चित्रण गरेका छन् । 'तिमी' कवितामा कविले सम्पन्नलाई सेवा चाकडी र विपन्नलाई
हेलाहोचो गर्ने अनि कहिले एकातिर र कहिले अर्कातिर लाग्ने अस्थिर प्रवृत्तिलाई
उदाङ्गो पार्ने काम गरिएको छ । बालश्रमको उपयोग गरेर रमाउन खोज्नेहरुप्रति कवि
दाहालले 'ऊ' कवितामा दरो औँला उठाएका छन् ।
समाजलाई कसरी निर्मल
र स्वस्थ राख्ने भन्ने विषयमा कवि चिन्तित देखिन्छन् । उनी दुर्व्यसनले समाजमा
पारेको नराम्रो असर अन्त्य गर्न चाहन्छन् । उनको 'पप्लू' कविताले जुवाले गर्दा
सन्तान, परिवार र समाजलाई पीडित तुल्याएको धारणा प्रस्तुत भएको छ । यसरी नै
'भिडियो' कवितामा त्यसले हाम्रो संस्कृतिमा भित्र्याउन थालेको विकृतिप्रति चिन्ता
जाहेर गरिएको छ । हाम्रो खस्कँदो आर्थिक अवस्था र नैतिकताको बाढी प्राकृतिक
बाढीभन्दा बढी खतरनाक रहेको कुरा 'बाढी' कवितामा उठाउँदै समृद्धि र सभ्यताको पक्ष
पोषण गर्ने काम कविले गरेका छन् । 'बोल्दा
तस्बिरहरु' मा पनि हाम्रो समाजमा विद्यमान अन्धविश्वास, अनाचार, भ्रष्टाचार,
रुग्णता आदिको विवेचना छ । यिनै कतिपय कुराहरु 'यौटा कालपत्र'मा पनि उल्लिखित
पाइन्छ । देशको पछौटेपना अन्त्य गर्न काम हुनु पर्नेमा कुरा र भाषण मात्रै हुने
गरेको वास्तविकतालाई 'उनी' कविताले आफ्नो विषय बनाएको छ । कुकर्मको आर्जनबाट रबाफ
प्रदर्शन गर्न साथीहरुलाई चियाको चुस्की चुसाउने भलाद्मीपनालाई 'चिया र मित्रता'
कविताले घुयेँत्रो प्रहार गरेको छ भने 'मेरा मित्र तपाईं कस्ता हुनुहुन्छ ?' ले
सत्यवादी, अन्याय विरोधी, जनपक्षीय, कर्तव्यनिष्ठ र प्रेरणादायी मित्रको खोजी
गरेको छ । 'आफैदेखि लाज लाग्न सक्छ' मा कवि आत्मसम्मानमा आघात पुग्ने र लज्जित हुनु
पर्ने काम नगरी शिर उँचो हुने काम गर्न आग्रह गर्न पुगेका छन् भने 'सृजना'लाई
समाजका पिरव्यथा अन्त्य गर्ने माध्यमका रूपमा प्रस्तुत गर्न चाहेका छन् ।
यी कविताभित्र पस्ता
के देखिन्छ भने नेपालभित्र र नेपाल बाहिर रहेका नेपाली जातिका विगत र वर्तमानका
विडम्बना, कठिनाइ र कहालीलाई कविले राम्ररी अनुभूत गरेका छन् । उनी सबैका अगिल्तिर त्यस वास्तविकतालाई
पस्किन चाहन्छन् । नेपाली जातिको सम्मान हुने काम गर्न उनी प्रेरणाका स्वर
सुसेल्छन् । अनाचार र बेथितीको समाप्ति उनको अभीष्ट रहेको छ । युगका धड्कन,
राष्ट्रप्रेम, जन जागृति र प्रकृति गानका भावनाले ती ओतप्रोत छन् । उनले आफ्ना
कवितामा निराशा होइन, भविष्यप्रतिको भरोसा र
आशाको सञ्चार गरेका छन् । मानवीय प्रेम र सद्भावको जगेर्ना गर्दै समाजको उत्थान
गर्न कवि उद्यत छन् ।
३.'रश्मि' खण्डकाव्यभित्र
सर्जक दाहाल
सर्जक खेमनाथ दाहालको पहिलो खण्डकाव्य
एवम् दोस्रो कृतिका रूपमा 'रश्मि'(२०५६) देखा परेको हो । घिमिरे(२०५६:३)ले 'हृदयका रश्मिको तानाबानामा बुनिएको काव्य'का रूपमा र सुवेदी(२०५६:९)ले 'प्रकृति,
प्रेम, यौवनको कुतकुती, सामाजिक बन्धन, पलायन र अन्त्यमा पश्चात्तापहरु नै अग्रसर
रहेको' भनी टिप्पणी गरिएको यो खण्डकाव्य
सामाजिक विषयमा केन्द्रित छ । विभिन्न आठ खण्डमा विभाजित यस काव्यका विषयमा स्वयम्
काव्यकार दाहाल(२०५६:१३)ले भनेका तलका पङ्क्तिहरुले यसको
वास्तविकतालाई प्रस्ट्याउन सहयोग पुर्याउँछन् :
प्रेमीका मनका सबै
वहहरू खोलेर लेखे यहाँ
वीयोगी बनि बात
नै विरहका पोखेर छाडे यहाँ
आँसू केबल
झर्दछन् अब यहाँ सम्झेर रश्मि भनि
भीजे लौ अवता
परेली पढ्दा यो खण्ड काव्यै पनि
(पृ१३)
प्रस्तुत
खण्डकाव्यको विषयवस्तु र काव्यकला दुबैलाई नियाल्न सकिने आँखीझ्यालका रूपमा यी
पङ्क्ति रहेका छन् । प्रेम र आँसुले यो भिजेको र कविले छन्दमा खण्डकाव्य यात्राको थालनी
गरेको सङ्केत यिनले दिएका छन् । वास्तवमा यस खण्डकाव्यमा सामाजिक यथार्थलाई प्रस्तुत
गर्न कवि अगि सरेको देखिन्छ । यस काव्यकी नायिका रश्मि जन्मेहुर्केको समाज, त्यहाँ
विद्यमान जातीय वर्गीय विभेद र शोषण भ्रष्टाचार, महिलाहरुको सरलता र निश्छलता,
पुरुषको हैकम र धूर्तता, त्यसबाट परेको दुष्प्रभाव, त्यसको फलस्वरूप मान्छेले
भोग्नु परेको पीडा र पश्चात्ताप आदि विभिन्न विषयहरु यस काव्यमा अन्तर्निहित छन् ।
यसका साथै प्राकृतिक वातावरणको हिँडाइ, कुदाइ र खेलाइ जस्ता विषय पनि त्यहाँ
समेटिएका छन् । यस खण्डकाव्यकी नायिका रश्मि र उनका नायक सोही वातावरणमा हुर्केका
छन् । उनीहरुबिच मायाप्रेम लहराउँछ, एकअर्काका परिपूरक बनेर जीवन जिउने वाचा बन्धन
गरिन्छ तर त्यसले सामाजिक विभेदको पर्खाल ढाल्न सक्तैन । नायिकाले सुरुमा जातपात र
संस्कार नमिल्ने हुँदा कसरी एक भई बस्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न उठाएकी थिइन् र विभिन्न आशङ्का गर्दै भनेकी
थिइन् :
कहाँबाट टिपी ल्यायौ
जङ्गली प्राणी यो भनी
तिम्रा बान्धव
साराले सोधने छन् जसै पनि
निरुत्तरै भई
तिमी उदासै त भयौ भने
मर्नु बाहेक के
होला मेरो अन्तिम सोचने
(पृ.२५)
त्यतिखेर नायकले नायिकाका आशङ्काहरु चिर्ने
प्रयत्न गरेको थियो । उसले प्रेमका अगिल्तिर कुनै बाधा व्यवधान नटिक्ने र आदर्श
जीवन बाँच्तै प्रेमका बन्धनमा रमाइने कुरा गरेको थियो । उसले ऋषिमुनिले समेत
प्रेममा पर्दा जातपात हेर्ने नगरेको उदाहरण प्रस्तुत गरेको थियो । जातपात र धनी
गरिबको भेदभाव पनि मान्छेहरु बजाउन बिचमा उब्जेका हुन् भन्दै नायिकालाई उसले आफ्नो
प्रेममा आश्वस्त पारेको थियो । आफूलाई एक क्रान्तिकारीका रूपमा प्रस्तुत गर्दै
उसले भनेको थियो :
मन वचन साराले
समर्पित भए पनि
यहाँ पटक्क पाइन्न,
एउटै बाटो भए पनि
उपेक्षा र तिरस्कार
गर्ने यो वर्ग सामुमा
यौटा क्रान्तिको
खाँचो छ अहिले यस धर्तीमा ।
(पृ.३०)
नायिका यी कुराहरु सुनेर नायकप्रति पुरै
समर्पित हुन्छे । ऊ प्रेममा लीन हुन्छे । साथीसँगीका ईर्ष्याडाह, घोचपेच र
आमाबाबाका आशङ्का सबै ऊ बेहोर्दछे । प्रेमको अनुभूतिमा उसका मनभित्र अनेक लहर
चल्दछन् । आफ्नो प्रेमीको वियोग र सम्झनाले उसलाई वेदना र छटपटीमा पारि रहन्छ ।
उसका मनभित्रको शङ्काले भने उसलाई
छाडेको छैन । केटाको मनलाई ऊ कोरा कागजसँग
दाँज्न पुग्दछे र स्वार्थमा परेर आफ्ना
लागि मरिमेट्नेलाई त्यागेका र उपहास गरेका घटनाहरु पनि सम्झिन पुग्छे । अन्तमा नायकसँग
उसको दूरी बढ्न थाल्छ र उसको प्रतीक्षाको घडी लम्बिन थाल्छ । तिरस्कारको अनुभव
गर्दै ऊ भन्छे :
नारीको जुनि
पाएर, प्रतीक्षा गरनु परो
प्रेमीका लागि
तड्पेर तिरस्कृत हुनु परो
तर जे जति भै
हाले, नहुने भए तापनि
खप्नु पर्छ यहाँ
मैले, खालि आँसु पिए पनि
(पृ.२४)
नभन्दै नायक आफ्नो अडानमा सदा दृढ रहन सकेन । ऊ लरखराउन थाल्यो । उसले प्रेमलाई
सामान्य मित्रताको संज्ञा दिँदै प्रेमका कुरा छाड्न आग्रह गर्न थाल्यो । ऊ नायिकाको
पवित्र प्रेमलाई विकृति ठान्दै निःस्वार्थ प्रेमको
आदर्श छाँट्न थाल्यो । ऊ नायिकासँगको आफ्नो मिलनलाई धर्तीरूपी रङ्गमञ्चका
बटुवाहरुको भेटघाटका रूपमा अर्थ्याउन लाग्यो । यसबाट आहत हुन पुगेकी नायिकाको पीडा
झन् गहिरो हुन पुग्यो । यसैबिच नायिकाको मन परेको व्यक्तिभन्दा अर्कैसँग विवाह
गरेर महाभुल गर्ने काम अभिभावकबाट हुन गयो । चेलीको भित्री आशय नबुझी गरिएको सो विवाह
झन् अभिशाप बन्नु स्वाभाविक थियो । त्यसैले यो आत्महत्या निम्त्याउने कारक बनेको
कुरा नायिकाकै मुखबाट यसरी व्यक्त हुन पुग्यो :
अर्को जन्म महाँ फेरी, मिल्ने
आशा लिईकन
आत्महत्या गरे मैले, आशावादी
भईकन
बाँच्नु घृणित भै भन्दा मर्नु पो श्रेष्ठ
मानिले
अपराध नलागोस् है म मरे स्वाभिमानले
(पृ.२३)
यस घटनाले नायक ठुलो पश्चात्तापमा डुब्न पुग्छ
। उसका लागि सम्पूर्ण प्रकृति अन्कारय बन्न पुग्छ । स्वर्गमा गएर आफ्नी प्रेयसीसँग
मिलन हुने आशा व्यक्त गर्दै धर्तीमा जस्तो अभाव, गरिबी, अन्याय, भेदभाव, शोषण आदि त्यहाँ छैन होला भन्ने कल्पना गर्छ र आफ्नो
चित्त बुझाउने प्रयत्न गर्छ । ऊ स्वर्गको वास्तविकता जान्ने प्रबल चाहना व्यक्त
गर्दै तस्तरीमा चढेर धर्तीमा ओर्लिन आफ्नी प्रेयसीलाई आमन्त्रण पनि गर्दछ ।
पहिले गरेका
कुराकानीको स्मरण गर्दै स्वाङ गरेर कुरा बुझ्न आफूले भाव पोखेकोमा प्राण नै
त्यागेर नायिका जाँदा आफू एक्लो, अर्धजीवित, उमङ्गहीन, व्याकुल, र विह्वल हुन
पुगेको विचार नायक व्यक्त गर्दछ । अन्त्यमा ईश्वर सम्झिँदै कुनै जोडीले पुनर्जन्म
हुँदा पनि त्यस प्रकारको वियोग भोग्नु नपरोस् भन्ने अपेक्षा पनि त्यहाँ गरिएको छ ।
काव्यलाई टुङ्ग्याउने क्रममा कविले वर्ड्सवर्थ वा देवकोटाले झैँ प्रकृति र
प्रेमलाई एकाकार तुल्याउने चेष्टा गरेका छन् । पहिलो प्रेममा धोका दिइनाले आफ्नो
जीवन निरर्थक बन्न पुग्यो भन्ने कुरा कविले आत्मसात् गरी यस्तो निचोर प्रस्तुत
गरेका छन् :
आएको सखी पहिलो
जिवनमा हुदैन त्याग्नु बरु
त्याग्नू पर्दछ
जीवनै यदि भने त्यागेर छाडी दिनु
ठोकिदा पनि वायु
केहि चिजमा निस्कन्छ चित्कार किन ?
हावा वग्छ सधैं
वियोगिहरुको गाथा बटुली
(पृ.६४)
कविको प्रारम्भकालीन
यस खण्डकाव्यमा समाज सुधार नै लक्ष्य रहे
पनि त्यसले स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन नपाउँदा पाठकले अपेक्षित सन्तुष्टि पाउन नसक्ने
स्थिति छ । सुरुमा क्रान्तिकारी कुरा गर्ने नायक पछि टिठ लाग्दो जीवन जिउन विवश
हुनु र नायिकाले आत्महत्याको बाटो अँगाल्नुले काव्य मान्छेको जीवनमा उत्साह छर्न
र आशाको दियो प्रज्वलित गर्न पछि परेको छ
। कविले ईश्वर र स्वर्गमा समाधान खोज्नुमा पनि यो धर्ती र यहाँका मान्छेप्रतिको
विश्वास धरमराएको पाइन्छ । यति हुँदाहुँदै पनि समाजमा विद्यमान वर्गभेद, जातिभेद,
अनाचार र शोषणप्रति भने कविले औँला ठड्याएकै छन् । उनको असल नियत र कोमल भावुकताको
परिचय पाठकले सहज रूपमा पाउँछ र अभिव्यक्तिले हृदय छुन्छ । छन्द र वर्ण विन्यासप्रतिको सचेतताको अभाव भने
यस कृतिको खड्किने कुरा भएको छ ।
३.'योद्धा' खण्डकाव्यभित्र सर्जक दाहाल
सर्जक दाहालको
तेस्रो पुस्तकाकार कृतिका रूपमा रूपमा
योद्धा'(२०६०) काव्य रहेको छ । घिमिरे (२०६०:ख)ले दाहालको पूर्ववर्ती काव्यका तुलनामा शैली विधान र भाव विधानमा
देखा परेको गुणस्तरको प्रशंसा गर्दै 'लाहुरे हुन विवश एक योद्धाको मार्मिक जीवन
गाथा'को संज्ञा दिएको, शर्मा(२०६०:ग)ले 'एउटा झर्रो राष्ट्रवादीको उद्गार'
ठानेको, तिमसिना(२०६०:छ)ले ' कवित्व छन्दवादी समकालीन कविहरुसँग
टक्कर गर्न सक्ने मात्र होइन अझ सिर्जनशील, उर्वर र यथार्थपरक रहेको' भनी टिप्पणी
गरेको र न्यौपाने(२०६०:ठ)ले 'मूर्त कथावस्तु र चरित्रको व्याप्ति
नभए पनि अमूर्त रूपमा दुबैको सूत्रात्मक रूपमा प्रस्तुति रहेको' भन्ने धारणा
व्यक्त गरेको प्रस्तुत कृति वास्तवमा कविको उचाइ थप्ने एक महत्त्वपूर्ण कृतिका रूपमा
रहेको छ । यसमा राष्ट्रप्रेमी कवि दाहालका मनभित्र अटेसमटेस भएर रहेका भावनाका
लहरहरू बेरोकटोक प्रवाहित भएको देख्न सकिन्छ । नेपाल र नेपालीका व्यथाका गहिराइमा
डुबुल्की लगाएर तिनको वेदना घटाउने उपायको
खोजी गर्नु र तिनले विश्वसामु उपेक्षित
तिरस्कृत नभई उँचो शिरका साथ प्रतिष्ठामय
अस्तित्व कायम गरेको देख्न चाहने
काव्यकारको भित्री इच्छा यस कृतिमा प्रकट भएको छ । शिल्प एवम् भाषाशैलीको परिष्कारमा पनि विशेष परिश्रम गरिएको यो कृति नेपाली साहित्यका निम्ति दाहालको एक
उल्लेख्य देनका रूपमा रहेको छ ।
कविले 'काव्य' मात्र
भन्न चाहेको र कसै कसैले महाकाव्यको पगरी गुथाइ सकेको (भट्टराई,२०६४:३१) यो कृति विभिन्न सत्र वटा शीर्षकमा विभक्त छ । महाकाव्यका लागि
आवश्यक विषयवस्तु आफूमा समाहित गरे पनि नाना छन्दको गुञ्जन भने यसमा सुन्न
सकिँदैन, अनुष्टुप् छन्दको एकछत्र आधिपत्य यसमा पाइन्छ । नेपालभित्र काममाम नपाएर
बिदेसिई लाहुरे बन्नु पर्ने हाम्रो स्थिति सुरुको
खण्डमा वर्णित छ । निम्न वर्गका मान्छेले राष्ट्रका निम्ति केही गर्ने इच्छा भए
पनि त्यो कसरी तुहिन्छ र श्रमिकहरुका दुर्दिन एवम् हुनेखानेका सुदिन कसरी फिर्छन्
भन्ने कुराको बेलिबिस्तार लगाउँदै लाहुर जानु पर्ने विवशता काव्यकारले यी शब्दमा
वर्णन गरेका छन् :
अशिक्षा र गरीबीले लाटो
झैँ बाँच्नु पर्दछ
रोजगार नपाएर भोको भै
मर्नु पर्दछ
नपारी उच्च कैल्यै नि
झुकाई शिर बाँच्नु छ
मुक्ति पाउन यीबाट
लाहुरै जानु पर्दछ
(पृ.५)
वास्तवमा देशमा
खाना, नाना र छानाका आधारभूत आवश्यकताले त पिरोलेकै छ, शिक्षा र स्वास्थ्यका
समस्या पनि कहालीलाग्दा छन् । अझ फटाहा, साहु, धूर्त, छट्टु र स्वार्थीहरुले
निमुखाको हुर्मत लिने काम झन् डरलाग्दो छ । काव्यकार यी वास्तविकतासँग परिचित छन् ।
दुःखी गरिबका यिनै अवस्थाले उनीहरुलाई लाहुरे बन्न विवश बनाएको कुरा उनले
काव्यात्मक भाषामा अगि सारेका छन् ।
'आमाको माया' शीर्षक
अन्तर्गत आफ्नो मुटुको टुक्राका रूपमा रहेको र आफूले लाडप्यारले हुर्काएको छोरो
बिदेसिँदा आमाका मनमा पर्ने आघातको सजीव बयान छ । गर्भावस्थाको असहज अवस्थादेखि
प्रशव पीडा बेहोर्दै र नाना बाललीलाका अनुभव सँगाल्दै हुर्काएको सन्तान परदेश
लाग्दाको पीडा एउटी आमाका निम्ति अकल्पनीय हुनु स्वाभाविक छ । अनि त आमाको व्यथा यी शब्दमा पोखिन्छ :
छोराछोरी हुँदा टाढा कति पोल्दछ यो मन
व्यथा बुझिन्न
आमाको आमा नै नबनीकन
(पृ.७)
बालकका रूपमा
सन्तानले गरेका क्रियाकलापको उनलाई सम्झना हुन्छ । उसले खेल्ने लुकामारी, उसले
गर्ने उपद्रव र उसले लगाउने घुर्कीको आमा सम्झना गर्दछिन् । उसले खेल्ने चौर,
त्यहाँका बोट बिरुवा र गाईवस्तु सबैले उनलाई छोराको झल्को लगाउँछन् । यी
पङ्क्तिहरुले कविका यस्तै अभिव्यक्तिको प्रतिनिधित्व गर्दछन् :
ओछ्यानमा सधैँ भन्थ्यो 'आमा फर्क यता तिमी
डर लाग्छ मलाई मा उता फर्किदिँदा तिमी'
बहाना कति गर्थ्यो त्यो दूधका लोभले भने
'ढाडेले खान्छ लौ' भन्थ्यो 'तिमी फर्क्यौ उता भने'
(पृ.१२)
वीर जन्माउने नेपाली आमाहरुको
विश्वले कदर गर्नु पर्दछ भन्ने कुरा पनि कविले जोडतोडले उठाएका छन् । संसारलाई नै आफ्ना वीरताले आश्चर्य चकित बनाउने
वीर सन्ततिको कदर हुन नसकेकोमा त कविको चित्त दुखेको छ नै, तिनका वीर माताको बेवास्ता हुँदा कसैले किन आबाज उठाएन भन्ने
पनि गुनासो रहेको छ । धनीका धनतिर मात्रै
भुल्ने सङ्घसंस्थाका चक्रव्यूह तोडिनु पर्ने तथा
अशिक्षा र गरिबीका कारण हाम्रो हक हरण हुनु नपर्ने विचार पनि यहाँ प्रस्तुत
छ ।
काव्यका नायक योद्धा लाहुरे बनेर विदेशमा बस्ता पनि स्वदेशको चिन्ता गरेर
गुरुलाई पत्र पठाउँछन् । उनी नेपालमा आएको परिवर्तनप्रति आशावादी छन् ।
सामन्तवादका ठाउँमा समाजवाद आएर धनी गरिबको खाल्डो पुरिएको एवम् अशिक्षा, चाकरी
प्रथा, दासता र बेरोजगारी हटेको अनुमान उनले गरेका छन् । विदेशमा काम गर्दाका
कष्टबारे उनी भन्छन् :
सन्तुष्टि कहिल्यै हुन्न अर्काको देशमा
यहाँ
तिरस्कृत हुनै पर्छ रातदिन विदेशमा
असुरक्षित मानेर छोडएका कष्टका
सबै
कार्य मात्र हुँदा रै'छन् हाम्रा लागि
यहाँ सधैँ
(पृ.१४)
योद्धाको पत्रको जबाफ गुरुद्वारा
दिन लगाएर परिवर्तनपछि पनि देशको हालत नसुध्रेको वास्तविकतामा काव्यकारले प्रकाश
पारेका छन् । विदेशमा रहँदा पनि स्वदेशको चिन्ता गरेकोमा गुरुले खुसी प्रकट गर्दै
चुनाब जितेर आएका नेताहरु पनि स्वैच्छाचारी भएको, चुक्लीचाक्ली बढेको, पजेरोको मोह
जागेको, राष्ट्रवादीहरु मूक दर्शक बन्नु परेको, दलीय स्वार्थले गर्दा राष्ट्रहित
ओझेल परेको, विदेशी चलखेलले लेन्डुप जन्मने सम्भावना बढेको, भ्रष्टाचार संस्थागत
भएको, माओवादी उग्रवादका कारण अशान्ति मच्चिएको, भुटानी समस्याले निकास नपाएको
जस्ता विभिन्न जानकारी गुरुद्वारा योद्धालाई दिइएको छ । यस स्थितिमा पनि आशा
नमारेर नवीन भविष्यका निम्ति सबै जना जीवित रहेको विचार पनि उनले व्यक्त गरेका छन्
। यसका साथै विदेशमा देशको नाम राख्न र
पुर्खाको इज्जत सम्झेर काम गर्न पनि गुरुले अर्तीबुद्धि दिएका छन् । कविले मति
सप्रेर नेतागणमा सद्बुद्धि आओस् भन्ने कामना यसमा गरेका छन् ।
बेलायती सेनामा रहेका नेपालीहरुलाई
आयरिसहरुको आन्दोलन दबाउन उपयोग गरिएको प्रसङ्ग झिक्तै साम्राज्यवादी स्वार्थ,
षड्यन्त्र र दाउपेचको पोल खोल्ने काम काव्यमा गरिएको छ । त्यहाँ रहेको
नेपालीहरुप्रतिको घटिया सोचाइ र आफ्नो
ज्यान जोगाउन अरूलाई शत्रुसामु झोस्ने धूर्ततालाई उदाङ्गो पार्ने काम पनि यहाँ
गरिएको छ । कमजोर मुलुकहरुसँग गरिने युद्ध र जनक्रान्तिका नाममा गरिने गृहयुद्धका
पछाडि हतियार बिक्री गर्ने शक्ति सम्पन्न
मुलुकहरुको स्वार्थ कसरी लुकेको छ भन्ने कुरा खुलस्त पार्ने प्रयत्न पनि यहाँ भएको
छ ।
काव्यमा घाइते स्वतन्त्र सेनानीका
मुखबाट नेपाली योद्धासामु राखिएका कुराहरु अत्यन्त मननीय छन् । आफ्नो मुलुकको स्वतन्त्रताका लागि लडि रहेका सेनानीका विरुद्ध
न्यायप्रेमी नेपालीहरु लड्नु उपयुक्त छैन, बरु साना मुलुकहरु मिलेर साम्राज्यवादी
ज्यादती विरुद्ध जाइ लाग्नु पर्दछ भन्दै अरूको पिछलग्गु नबन्न यसरी सल्लाह दिइएको
छ :
यस्तो तथ्य बुझी वीर पिछलग्गू नहौँ अब
नबाँचौँ नित्य बोकेर अपमानी कथा अझ
नबेच प्रिय नेपाली अस्तित्व अब लौ
कतै
इतिहास कसै मार्न छुट छैन कहीँ कतै
(पृ.४७)
घरतिर नेपाली योद्धाको वियोगमा
उनकी जीवन सँगिनी विरहमा भुटभुटिएर जीवन धकेल्न विवश छिन् । उनको अस्मिता
जोगाउनसम्म पनि उनलाई गारो छ । यस स्थितिमा एउटा लाहुरेको घरायसी पक्ष कति शोचनीय
छ भन्ने कुरा स्पष्ट पारिएको छ ।
यी सबै कुरालाई झेल्दै अनेक आरोप र अपमानका
बिच योद्धाको जीवन गुज्रिँदो छ । घाइते स्वतन्त्र सेनानीको वचन वाण लागेपछि
योद्धाले दिएको जबाफ अत्यन्त मार्मिक छ । नेपालीहरुको शूरता, वीरता एवम्
शान्तिप्रियता संसार प्रसिद्ध रहेको र अरूको स्वतन्त्रताप्रति पनि उत्तिकै सम्मान
भाव रहेको विचार उनी व्यक्त गर्दछन् । आफ्नो भूभाग अरूले हडपेको र अझै पनि
छिमेकीले सिमाना मिच्ने गरेको तथ्य पनि उनी जानकारी गराउँछन् । सेनाको रूपमा
अर्काको देशमा काम गर्नु परे पनि अरूमाथि आधिपत्य जमाउने नियत नेपालीको नरहेको
कुरा पनि उनी व्यक्त गर्दछन् । सामन्तवाद र साम्राज्यवादले आफूहरुलाई सताएको पीडा
उनी यसरी प्रकट गर्छन् :
न त रक्षक हौँ हामी
साम्राज्यवादको यहाँ
न त पोषक हौँ हामी सामन्तवादको
यहाँ
हामी केवल योद्धा हौँ मान्दैछ आज
विश्वले
तथापि पीडीतै नै छौँ विश्वका द्वय
वादले
(पृ.३९)
स्वतन्त्र सेनानीसँग कुरा गरेको
गोरालाई मन नपर्नु स्वाभाविक थियो । त्यसैले नेपाली योद्धामाथि अपमानजनक व्यवहार
गोराबाट हुन थाल्दछ । नेपालीहरुलाई दासका रूपमा चित्रित गरिन्छ र जङ्गली पशुको
संज्ञा दिँदै हक अधिकारका कुरा नगर्न दबाब दिइन्छ । गोराको आदेशको पालना नगरी गोरा
सरह उपदान आदिमा समान हक खोज्न मिल्दैन भनी अर्ती दिइन्छ ।
नेपाली योद्धाले जस्तालाई
तस्तैका छाँटले मुखभरिको जबाफ दिन्छन् । भारत वर्षका रजौटाहरुलाई समेत फिरङ्गीको
प्रवेश रोक्न सचेत गराउने नेपालीहरु थिए भन्दै आफ्नो स्वतन्त्रता रक्षाका लागि
विगतमा नेपालीहरूले गरेको युद्ध र त्यसको असर देखेर उनीहरुलाई आफ्नो सेनामा
भित्र्याउने काम अङ्ग्रेजले गरेको कुरा योद्धाले स्पष्ट पारि दिन्छन् । लुटेराका
रूपमा संसारमा आतङ्क मच्चाउने, अस्त्रशस्त्र बेच्न युद्ध रच्ने र आफूलाई गुन लगाएका नेपालीहरुप्रति कृतघ्न बन्ने
अङ्ग्रेजको खुलेर विरोध गरि दिन्छन् । यो कुरा सह्य नभएपछि गोरा कमान्डर च्याप्पलद्वारा
हाई कमान्ड समक्ष नेपाली विरुद्ध उजुरी पर्छ । विद्रोहीहरुसँग साँठगाठ गरेको,
आफूहरूलाई शोषक, युद्धपिपाषुका रूपमा लाञ्छित गरेको, सङ्घ सङ्गठन निर्माण गर्न
लागेको, अनुशासन तोडेको आदि अनेक आरोपहरु लगाइयो । हाई कमान्डले जायज नाजायज
छानबिन नगरी ती आक्षेपमै विश्वास गर्छ । शत्रुसँग कुरा गर्नु, शत्रुसँग मिलेर
अफबाह फैलाउनु, आफूहरूलाई शोषकको आरोप लगाउनु र विभिन्न सुविधा माग गर्नु जस्ता
फत्तुर लगाएर नेपालीहरुलाई कारबाई गरी जागिरबाट निष्कासन गरिन्छ ।
नेपालमा आएको परिवर्तनले जनहित गर्न
नसकेपछि अनेक प्रकारका गुनासाहरु सुन्नु पर्ने स्थिति उत्पन्न हुन्छ । नेतृत्वको
असक्षमता, सत्ताको उन्माद र कुशासनले
व्यापक मात्रामा असन्तुष्टि उत्पन्न गर्छ । माओवादी जनयुद्धका नाममा
विध्वंस मच्चिन्छ । कैयन् भौतिक संरचनाहरु ध्वस्त हुन्छन्, मान्छेहरु मारिन्छन् र
बस्तीहरु रित्तिन्छन् । पुर्खाको गौरवमय परम्परा धरापमा पर्छ । यस्तो स्थितिमा
कसरी सुधार ल्याउने भन्ने चिन्ताले कविलाई पिरोल्नसम्म पिरोलेको छ । नेपाल आमाका
वचनका रूपमा यी व्यथाहरु पोख्तै संसारभरिका नेपालीलाई स्वदेश फर्केर सङ्कट मोचन
गर्न आह्वान गरिएको छ ।
योद्धाले विदेशी सेनाका रूपमा रहँदा
धेरै कुरा गुमाउन पुग्दछ । उसको सुन्दर सपना पुरा हुनु त कता हो कता उल्टै अनेक
समस्या उसका अगिल्तिर तेर्सिन्छन् । पारिवारिक बिजोगको अवस्था भोग्न ऊ विवश हुन्छ
। घर भताभुङ्ग भएको हुन्छ । अरू त के, आफ्नै प्यारी पत्नी पनि ऊबाट टाढिई अर्कैकी
भइ सकेकी हुन्छे । यसले गर्दा ऊ ठुलो पश्चात्तापमा पर्दछ :
सारा यैवनको काल अर्काका लागि
सुम्पिई
मातृभूमि र सन्तान कर्तव्यबाट
पन्छिई
नसकी बुझ्न आमा र प्रियाको भावना सधैँ
पछुताउन बाहेक बच्छ के लाहुरेसँगै
एकातिर घरको यस्तो दुर्दशा छ भने
अर्कातिर एउटै सैनिक सेवामा गोरा र आफूहरुको सुविधामा ठुलो अन्तर छ । अनि मन बुझाउने ठाउँ कहाँ रहन्छ
? त्यसैले नेपाली योद्धाहरुले विद्रोहको
आगो सल्काउँछन् । समान सुविधाको माग मात्र होइन, जितेको आइरिस टापुलाई 'नव नेपाल'
घोषणा गर्ने उद्घोष उनीहरु गर्छन् । उनीहरु नेपाल आमाबाट चुँडिएका सबै अङ्ग गाँसेर
शक्तिशाली नेपाल निर्माण गर्ने प्रण गर्छन् । यसबाट गोराहरुको सातोपुत्लो उड्छ र
विद्रोह रोक्न र आइरिस टापु आफ्ना कब्जामा राख्न नेपाली योद्धाहरुको माग पुरा
गर्ने प्रस्ताव संसद्बाट पारित हुन्छ ।
योद्धाहरुका माग पुरा भएर उतै बस्ने सुविधा प्राप्त भए पनि नेपालको
मायाले उनीहरुलाई देशमै फर्काउँछ ।
नेपालका नमिलेका कुराहरु मिलाएर यहीँ बस्ने र विश्वमा नेपालको प्रतिष्ठा बढाउने
काम गर्ने प्रण उनीहरु गर्दछन् । यहाँको शासनमा भएका खराबीलाई समाप्त पार्दै र
हत्याहिंसालाई सदाका लागि अन्त्य गर्दै शान्त र समुन्नत नेपाल बनाउने सुन्दर रहर
उनीहरुले सँगालेका छन् । काव्यकारले तलका पङ्क्तिहरुमा यस रहरको आभास गराएका छन् :
न
सक्छन् बाँच्न नै भ्रष्ट न हुन्छ देश दुर्बल
न बग्छन् आँसु आमाका, न पार्छौं मन दुर्बल
न हुन्छ चल औ खेल विदेशी शक्तिको कतै
यस्तो नेपाल पार्ने छौँ अब
चाँडै मिली सबै
यसरी हेर्दा दाहालमा विद्यमान पुर्खाको वीरताको गान र स्वाभिमान, न्याय र
स्वतन्त्रताप्रतिको समर्पण, राष्ट्रप्रेम, नेतृत्वमा देखा परेको विचलनको आलोचना, हत्याहिंसा
विरोधी भावना, शान्तिप्रियता, नेपाल र नेपालीको समुन्नयनको अभिलाषा जस्ता कुरालाई 'योद्धा'ले
अभिव्यक्ति दिएको पाइन्छ । काव्यले कथानकको शृङ्खलाबद्धताको अझै अपेक्षा गरे पनि
काव्यकारका मनमा अटेसमटेस भएर बसेका भावनाका भेललाई प्रभावकारी रूपमा प्रकट गरेको
छ । नेपालीहरुले विदेशमा लाहुरेका रूपमा बेहोर्नु परेका भुक्तमान, अरूका
स्वतन्त्रतामाथि जाइ लाग्नु पर्ने स्थिति, बेहोर्नु परेको विभेद र अपमानका केस्रा
केस्रा केलाउँदै देशभित्रै नेपालीहरु रमाएर बस्न सक्ने वातावरणको सिर्जनामा कवि
दाहाल दत्तचित्त भएर लागेको काव्यले प्रमाणित गर्दछ । विम्ब
र अलङ्कारको मोहभन्दा पनि विचारको सम्प्रेषणप्रति कविको विशेष आकर्षण
अनुभूत हुने प्रस्तुत काव्यलाई महाकाव्यले अपेक्षा गर्ने बहुविध छन्दलाई आमन्त्रण
नगरेकैले होला कविले यसलाई काव्य मात्र भन्न रुचाएको पाइन्छ । विषयगत विविधता र
आयामका दृष्टिले भने यो निकै फराकिलो छ र विभिन्न विम्बालङ्कारको पनि ठाउँ ठाउँमा
प्रयोग भएको छ :
बहाना कति गर्थ्यो त्यो दूधका लोभले भने
'ढाडेले खान्छ लौ' भन्थ्यो 'तिमी फर्क्यौ उता भने
बालगोपालको जस्तो उसको नट्खटेपना
त्यो लाडे बोल माधुर्य सकिन्छ बिर्सनै कहाँ ?
(पृ.१२)
सुवेदी(इ.सं.२००८) \ले यस काव्बारे भनेका छन्," यो खण्डकाव्यभन्दा त
धेरै व्यापक छ । उपमहाकाव्य भने जस्तै हो । अर्को शब्दमा यो 'तरुण तपसी' जस्तै
नव्यकाव्य हो । लरतरा महाकाव्यभन्दा यो कम शक्तिशाली छैन ।" वास्तवमा कवित्व
र शिल्प दुबै दृष्टिले दाहालको यो काव्य एक महत्त्वपूर्ण प्राप्ति हो ।
५. 'हार्वडको चौतारीमा' कविता सङ्ग्रहभित्र
सर्जक दाहाल
'हार्वडको चैतारीमा' (२०६४) लाई कवि दाहालले
नियात्रात्मक कविता सङ्ग्रहको नाउँ दिएका छन् । कविले आफ्नो अमेरिका बसाइलाई
कवितामा परिणत गरेको देखेर सुवेदी (२०६४: क)ले
उनका कविता नयाँ आरम्भ भएको आप्रवासको भावात्मक चेतनाका संवाहक भएका छन् भनी
'अमेरिका : नेपाली सपनाको परिवेश' शीर्षकको भूमिकामा
टिप्पणी गरेका छन् । यसै कृतिबारे तिमसिना (२०६४ : घ)ले
" यी सबै कविताहरुमा कविले अमेरिकाली प्रवासका समयमा गरिएका यात्राकालीन
प्रभाव र प्रकृतिलाई, स्वतन्त्र र स्वच्छन्द जीवन पद्धतिलाई बडो हृदयस्पर्शी
ढङ्गले प्रस्तुत गर्ने कलामा कौशल प्रदर्शन गरेका र निकै सफल रहेका पनि देखिन्छन्
।" भनी आफनो धारणा सार्वजनिक गरेका छन् ।
प्रस्तुत कृतिका सत्ताइस वटा कविताहरुमध्येको 'हार्वडको चौतारिमा'ले
सङ्ग्रहकै शीर्षक हुने मौका पाएको यस सङ्ग्रहमा जम्माजम्मी सत्ताइस वटा कविता
सङ्गृहीत छन् । कविले स्वीकार गरे झैँ यी कविताले एकातिर अमेरिकाका विशेषतालाई
चिनाउँछन् भने अर्कातिर बाहिरबाट अमेरिका पुगेका आप्रवासीका भावनालाई व्यक्त
गर्दछन् । कवि स्वयम् त्यहाँको आप्रवासन भोग्नेमा पर्ने भएकाले कविता यथार्थ र
जीवन्त हुनु स्वाभाविक छ ।
हार्वड विश्व विद्यालय र त्यहाँको वातावरणबाट
कवि निकै प्रभावित देखिन्छन् । उनलाई खास गरेर विभिन्न कार्यक्रम गरेर तथा कला
प्रदर्शन गरेर विद्यार्थीले विश्व विद्यालयमा शुल्क जम्मा गर्ने प्रचलन र
श्रद्धापूर्वक हार्वडको मूर्तिको पाउमा हात राख्ने गरेको दृश्य मन पर्छ । अनि उनी
कविता कोर्छन् र त्यहाँका चलनलाई आफना देशका चलनसँग दाँज्न पुग्छन् । उनी त्यहाँ
विद्यार्थीले ज्ञान प्राप्तिका लागि समर्पित भई कला प्रदर्शन गर्ने भएकाले हाम्रो
रत्नपार्कको नौटङ्की प्रदर्शनको भन्दा बेग्लै विशिष्ट उद्देश्य पाएर रमाएका छन् ।
यसरी नै आफ्नो देशमा मूर्तिलाई पहरा दिइने तर त्यहाँ स्वस्फूर्त श्रद्धा खन्याइने
गरेको देखेर पनि उनी दङ्ङ छन् ।
'आमन्त्रण' शीर्षकको कवितामा स्वतन्त्रतालाई आतङ्कवादले दिएको हाँक र आफ्नो देशमा
शान्ति खलबलिएको स्थितिप्रति कवि चिन्तित देखिन्छन् । उनी शान्ति र स्वतन्त्रताको
समागम चाहन्छन् । 'नायग्रालाई स्वागत' मा कवि दाहाल नायग्राको आकर्षणबाट लट्ठिएर
भावुक बनेका छन् र त्यहाँका गर्जनमा आँसु, चीत्कार र वेदनाका स्वर गुन्जिएको
अनुभूति गर्छन् । कोसी र कालीलाई पुज्ने आफ्नो संस्कृतिको वर्णन गर्दै नायग्रालाई
आतिथ्यका निम्ति आमन्त्रण गर्ने काम पनि उनले गरेका छन् । आपनो संस्कृतिको
वैशिष्ट्य बोध गराउने उनको अभीष्ट पनि यहाँ प्रकटित छ । 'जम्काभेट' कविता
देशभक्तिले ओतप्रोत छ । नेपाल आमाको समेत अस्तित्वलाई धरापमा पारेर उनलाई पराईको
शरणार्थी बनाउन खोज्ने र आफू पनि विदेशको सुखसयलमा रमाउन खोज्ने प्रवृत्तिप्रति
यहाँ आलोचनात्मक दृष्टि लगाइएको छ । कविले अरूको जुसभन्दा आफ्नै ढिँडो र
गुन्द्रुकको झोल तथा पाखा पखेरामा रमाउन दिएको अभिव्यक्ति अत्यन्त हृदयस्पर्शी छ ।
'टाइम्स स्क्वाएर'मा कविले त्यहाँ प्रदर्शित बैँसालुहरुको चर्तिकलाप्रति आफ्नो
आकर्षण व्यक्त गरेका छन् । 'फेरि गाण्डीव उठ्न सक्छ'मा कृत्रिम सौन्दर्यको धक्कु
लगाउँदै आफूलाई खिस्सी एवम् अपमानित गर्नेहरुप्रति प्रहार छ । फुल र वनवासीका
प्रतीक खडा गरेर वनवासीलाई हेपिएमा पुन: लङ्का जल्न सक्ने र गाण्डीव उठ्न सक्ने चेतावनी वनवासीका तर्फबाट
फुललाई दिइएको छ । 'आमालाई चिठी' राष्ट्रियता र मानवताका भावले भिजेको छ ।
नेपालीहरुले देशका होलेरी, दुनै, सोलु आदिमा भोगेका घटना मात्र होइन, इराक र
अफगानिस्तानमा भोगेका सास्तीको समेत सम्झना गराउँदै विदेशमा र अझ खास गरी अमेरिकाको भिसा, नागरिकता
र ग्रिनकार्डमा रम्न खोज्दाका पीडालाई यसमा अभिव्यक्ति दिइएको छ र देशप्रेमको
भावना प्रवाहित गरिएको छ । 'माइकल र सलिना'मा पाश्चात्य स्वच्छन्दता र पूर्वीय आदर्शको
छनक दिँदै भ्रमर प्रवृत्ति अँगाल्ने पस्चिमे मनुजहरुप्रति कटाक्ष पाइन्छ । 'हिटलरवाद कहाँ गएको छ ?' शीर्षकको कवितामा
कविले निमुखा र निरपेक्षका बारेमा बोल्ने व्यक्तिको धर्तीमा अभाव अनुभव गरेका छन्
। गान्धी, हिटलर, मुसोलिनी, चाङ्ग, चोव आदिको मूर्ति ठड्याएर सम्मान गरिएको तर
मार्क्स, लेनिन र माओको उपेक्षा गरिएको प्रासाद देख्ता उनी जातधर्म, वैभव आदिका
बुई चढेर विधिले होइन हुकुमले शासन गरेको निष्कर्ष निकाल्छन् र संसारबाट हिटलरवाद नगएको ठहर गर्दछन् ।
'विवश चेरीहरु'मा फुलले ह्वाइट हाउसहरुलाई सिँगारपटार गरे पनि संसारमा
सुगन्ध प्रवाह हुन नसकेको र पुष्प कोपिलामा रगतको छिर्का पर्न नछाडेको मार्मिक
भनाइ विद्यमान छ । सुन्दर विम्ब र प्रतीकका भाषामा 'आशान्वित बन्दीसँग'मा कविले
अमेरिकामा आफूहरुले अघोषित बन्दीका रूपमा
भोग्नु परेको रुन्चे जीवनको मर्म पोखेका छन् । 'नकेरियोस् विश्वमानचित्र
अरू'मा अमेरिकाको नर्थ इस्ट ग्याँस स्टेसनभित्रबाट आफूले बाहिरको हिमपातको दृश्य
देख्ता मनमा उत्पन्न युद्ध विरोधी भावनाहरुलाई कवितामा रूपान्तर गरेका छन् र
शक्तिको प्रयोग गरेर आफू अनुकूलको विश्व मानचित्र बनाउन खोज्ने कुनियतप्रति खबरदारीका
औँला उठाएका छन् । प्रियसीसँगको बिछोडको पीडा 'तस्वीरमा मुस्कान खोज्छ'मा पाइन्छ
भने 'नलेखिने कविता'ले एउटा
क्रान्तिकारीको निर्भीक बयानको सामर्थ्य प्रस्तुत गरेको छ । 'अमेरिकामा
सन्ततिहरु'मा यन्त्र मानवका रूपमा
अमेरिकामा गुज्रँदो प्रवासीहरुको बन्धकी जीवनको वर्णन गरिएको छ । कवि दाहालको
स्वतन्त्रता र मानवताप्रतिको सद्भाव र सम्मान 'एक्काइसौँ शताब्दीको घोषणापत्र'मा
देख्न सकिन्छ । यसका लागि ह्वाइट हाउसले छरेको भ्रम चिर्न र त्यसले मानव हित
विपरीत गरेका काममा बन्देज लगाउन उनी चाहन्छन् भन्ने कुरा यसले प्रस्ट्याएको छ । तेस्रो
विश्वका प्राज्ञलाई ग्याँस स्टेसनको कुल्ली एवम् प्रतिष्ठित नेता अभिनेतालाई बार र
रेस्टुराको वेटरमा परिणत गर्न सक्ने भन्दै अमेरिकाप्रति हुरुक्क हुनेहरुलाई पाठ
पढाउने जमर्को 'यस्तै रहेछ अमेरिका'मा गरिएको छ । 'नयाँ आशा'मा प्रजातन्त्रप्रतिको
प्रहारको प्रतिरोध गर्दै ' गिट्ठा चपाउन पल्केको वनकरको हुल'लाई उद्यान सखाप पारेर
मालिक बन्न नसकिने वास्तविकता बोध गराइएको छ र निराशाको तुवाँलो पन्छाउँदै भविष्य
उज्यालो छ भन्ने आशाको सञ्चार गरिएको छ ।
'अभिलाषा पूरा गर्छ' कविताले अमेरिकी चुनाबको निर्णय उसका युद्ध र दमनले
गर्ने गरेको कुरा सटीक रूपमा राखेको छ । भियतनाम युद्ध, शीतयुद्ध, युरोपलाई कमजोर
बनाउने युद्ध, दोस्रो विश्वयुद्ध, विन लादेन र सद्दाम विरुद्धको युद्ध आदि अनेक
युद्धको त्यहाँका चुनाबमा करामत रहेको ठहर कविले गरेका छन् । त्यहाँका मतदाता
फिलिप्स र जीमलाई सल्लाह दिँदै प्रजातन्त्र र मानव अधिकारका नाममा तानाशाह नबनाउन
र विवेकको मत प्रयोग गर्न उनले सल्लाह दिएका छन् । 'उठिसके सहस्र हातहरु'
क्रान्तिकारी भाव भएको कविता हो । अभेद्य भनिएको किल्ला भत्किने उद्घोष सहित आमाका
आँसु पुछिने अठोट यहाँ पाइन्छ । अमेरिकालाई पुर्नेको जुन ठानिए पनि दुर्व्यसनीहरुको
साम्राज्यले ढाकेका अनेक ठाउँहरु त्यहाँ रहेका र विश्वका प्रथम मानवका रूपमा विश्व
दिग्विजयको सपना देख्नेको आफ्नै आँगन समस्या ग्रस्त रहेको निष्कर्ष कविको रहेको छ
। 'नग्नता देख्दिनँ'मा वासिङ्टन डी.सी.मा नाङ्गो नाच प्रदर्शनमा संलग्न एक युवतीको
प्रसङ्ग उठाई श्लीलता र अश्लीलताको बहस छेडिएको छ र त्यहाँकी एक नारीले सो प्रदर्शन
अश्लील नभएको विचार कसरी व्यक्त गरिन् भन्ने कुरा प्रस्तुत गर्दै अश्लीलतालाई
हेर्ने त्यहाँको एक दृष्टिकोणसँग परिचित गराइएको छ । 'आखिर छर्छ हावाले फेरि एक
मुठी खरानी' कवि दाहालको गीति लयको रचना हो । लोभ, मोह, अज्ञान, विभेद आदिमा
डुब्नाले जीवन सार्थक नहुने सन्देश प्रवाहित गर्दै जन्मभूमिप्रति आस्था र मोह
जगाउने जमर्को यसमा गरिएको छ । 'तपाईंहरुलाई सुम्पदै छु'मा दाहालले कविताप्रतिको
आफ्नो अनुराग देखाएका छन् र यसबाट धन प्रतिष्ठा प्राप्त नभएकाले यसलाई परित्याग
गर्न मित्र मण्डलीले दिएको सल्लाहलाई
नकारेको जानकारी दिएका छन् । 'समर्पण'मा अमेरिकामा कविको दिनचर्याको प्रारम्भ
बिदाइको मुस्कानबिनै खिन्न क्लान्त रूपमा कसरी हुन्छ भन्ने कुराको कलात्मक
अभिव्यक्ति प्रस्तुत गरिएको छ । 'अनायास मन भन्दै रहेछ'मा नेपालको दरबारिया
निरङ्कुशताको चित्रण सहित अमेरिकामा त्यहाँको प्रथम पुरुष अथवा राष्ट्रपतिका विरोधमा
ह्वाइट हाउस अगाडि नै बर्सौंदेखि तम्बु टाँगेर आतङ्ककारीको संज्ञा दिँदै
न्यायप्रेमीहरु विरोधमा उत्रेको कुरा उल्लिखित छ । देखाउनलाई भए पनि यसले त्यहाँ
स्वतन्त्रता रहेको अभास गराउने र आफ्नो देशमा जस्तो त्रासको वातावरण नरहेको कुरा
कविले जनाएका छन् । 'धन्यवाद सदाशयतालाई' यस सङ्ग्रहको अन्तिम कविता हो । यसमा
कविले अमेरिकाको नर्थ इस्ट डी.सी.मा ग्यास स्टेसनको काउन्टरमा रहेर काम गर्दा
भोगेको एक वास्तविक घटनालाई कविताको रूप
प्रदान गरेका छन् । लुटिएको गोरालाई काउन्टर बाहिर निस्किएर सहयोग गर्दा आइ लाग्ने
जिउज्यानको खतराबाट जोगिन उनी बाहिर निस्किन सकेनन् र सुपेरियल अदालतको मुद्दामा
परे जहाँबाट अनुसन्धाता गारेट र वकिल चुविनले सहयोग गरेर उनलाई सफाइ दिलाए । यसैको
वास्तविकता र कृतज्ञताको सेरोफेरोमा यो कविता संरचित छ ।
यी कविताहरुले डायस्पोरिक
भावधाराको उद्बोधनसँगै स्वदेशप्रतिको कविको अगाध माया प्रकट गरेका छन् । कविले अमेरिकालाई
नजिकैबाट अनुभूत गरेपछि मनमा उत्पन्न भावना यहाँ पोखिएको छ । त्यहाँ पुग्ने अरूका भोगाइतिर आँखा लगाउने
चेष्टा पनि उनले गरेका छन् । त्यहाँका कतिपय खराबी उनले पहिल्याएका छन् भने
जुनसुकै बादलमा चाँदीको घेरा हुन्छ भने झैँ
राम्रा पक्ष पनि ठम्याएका छन् । अमेरिका स्वयंले उत्पन्न गरेका समस्या र विश्वका
अनेक घटना परिघटनालाई मूल्याङ्कन गर्ने र विश्वमा शान्ति, प्रेम, सद्भाव,
भ्रातृत्व र मानवताको बिउ छर्ने प्रयत्न यहाँ छ । कवि भन्छन् :
तेस्रो विश्वको प्राज्ञलाई
ग्याँस स्टेसनको कुल्लीसम्म बनाउने
लब्ध प्रतिष्ठित नेता अभिनेतालाई
बार र रेस्टुरेन्टको वेटर बनाउने
अझ तेस्रो मुलुकको नागरिकलाई
कता कता हीनता बोधको भारी बोकाउने
यस्तै आदि इत्यादि रहेछ अमेरिका
यति हुँदाहुँदै पनि अप्रत्यासित हराइने ।
(पृ.५१)
प्रकृतिको मन मोहक वर्णनका शृङ्खलाहरु पनि यहाँका कवितामा भेटिन्छन् ।
अमेरिकाका साथै आफ्नो देशका हिउँ, नदी, वन, पहाड, फुल, चरा, हावा, बादल आदिको
वर्णन यहाँ पाइन्छ । कहीँ कहीँ त उनले दुई देशको प्रकृतिको तुलना गर्दै आफ्नाप्रति
मोह झल्काएको पनि पाइन्छ । कोसी र कालीको सौन्दर्यसँग दाँज्दै नायग्राको प्राकृतिक
सौन्दर्यको वर्णन उनले यसरी गरेका छन् :
तिम्रो रूपमा
तिम्रो सौन्दर्यमा
अघोषित मोहनी छ
तिम्रो सामीप्यमा पुगेपछि
अनायास वशीभूत हुनु पर्ने
तिमीमा खै के शक्ति छ ?
(पृ.७)
साँच्चीकै कवि दाहालको 'हार्वडको चौतारीमा' देश विदेशको जानकारीले भरिएको
ज्ञानप्रद सामग्रीको भण्डार बनेको छ । यसले कतिपय मान्छेका मनको भ्रमको जालो चिर्न
र यथार्थको बोध गराउने सामर्थ्य बटुलेको छ
। अमेरिका भनेर हुरुक्क हुनेलाई निधार खुम्च्याएर सोच्ने बनाएको छ । विश्वमा
जहाँसुकै पुगेको नेपालीलाई पनि आफ्नो देश र संस्कृतिप्रति मोह जगाउने काम गरेको छ
। साथै विश्वबाट आतङ्क र हैकमको अन्त्य गर्न मानवीय भावनाले मान्छेलाई ओतप्रोत
बनाउने असल ध्याउन्ना कविको अभीष्ट हो भन्ने पनि यस सङ्ग्रहका कविताहरुका विभिन्न
पङ्क्तिमा झल्किन्छ ।
६.'श्वेतपत्र' महाकाव्यभित्र सर्जक दाहाल
समर्पण छ यो काव्य
आमाका ती सपूतमा
झुक्तैनन् जसका माथ
विदेशी प्रभु सामुमा
(समर्पण)
'श्वेतपत्र'को 'समर्पण'का सुरुका यी पङ्क्तिले नै यसभित्र के छ भन्ने कुराको
छनक दिन्छन् । अनेक फुटकर कविताहरुमा अक्षर कोर्दै र खण्डकाव्यहरुमा सुरेली खेल्दै महाकाव्यको
चुचुरो उक्लिने क्रममा सर्जक दाहालको 'श्वेतकाव्य' सिर्जना भयो र हिमाली क्षेत्रका
नेपाल, सिक्किम, भुटान र अन्य क्षेत्रहरुमा समेत यसले आत्मीयता, एकता र सद्भावको
बिउ छर्दै जन जागरणको उद्घोष गर्यो । हिमवत्
खण्डको इतिहासमा टेक्तै, नेपाल, सिक्किम र भुटानको विगत र वर्तमानतिर दृष्टि
लगाउँदै र हिमाली राज्यको भावी नक्साङ्कन गर्दै कविले यस महाकाव्यको रचना गरे । हिमालयलाई पिताको दर्जा दिँदै उनैका जेठी,
माहिली र कान्छी छोरीका रूपमा नेपाल, सिक्किम र भुटानलाई प्रस्तुत गर्ने र
मान्छेलाई जस्तै उनीहरुलाई परस्पर संवादमा संलग्न गराउने जुक्ती यहाँ गरिएको छ । यस
क्रममा निर्जीव मानवेतर वस्तुलाई मानवीय पात्रमा रूपान्तर गर्ने र उनीहरुबिच कुराकानी गराई वास्तविक घटना
र सन्दर्भको उत्खनन गर्ने काम यहाँ भएको छ । यसले
अभिव्यक्तिमा विलक्षणता ल्याउन विशेष
योगदान गरेको छ । सो अभिव्यक्तिमा ती तिन बहिनीको व्यथा त
सुसेलिएको छ नै, स्वतन्त्रता, स्वाधीनता, राष्ट्रियता र मानवताको भावना, सामन्तवाद
साम्राज्यवादप्रतिको विरोध तथा नेपाली जातिप्रतिको असीम स्नेहको धारा पनि बगेको छ
। यो महाकाव्य जागरणको ज्योति छर्न विचारको बिउ फिँजाउने सिर्जनाहरुमा विशिष्ट
स्थान सुरक्षित राख्तछ र अन्याय भोग्नेहरुको घाउमा मलमपट्टी लगाउने काम गर्दछ ।
यस काव्यका विषयमा महाकाव्यकार स्वयंको आत्मस्वीकृति के छ भने नेपालमा
गणतन्त्र र अग्र गमनको मार्ग विस्तार गर्ने, सिक्किमेली स्वतन्त्रता सङ्ग्राममा
सहयोग पुर्याउने, भुटानमा गणतन्त्र स्थापना गर्ने र शरणार्थी फिर्ता गर्ने अनि
आफ्नै छिमेकी हैकमवादका विरोधमा सचेतना जगाउने जस्ता उद्देश्य यस कृतिमा
अन्तर्निहित छन् । (दाहाल, २०६७:प)
यसैको अध्ययनपछि भुटानी अन्दोलनका अगुवा टेकनाथ रिजालले यसलाई भुटानी
शरणार्थीहरुको वास्तविकता बोकेको र उनीहरुले आफ्नो जन्मभूमि छोड्नु पर्दाको आफ्नो
मर्मलाई ठ्याक्कै जस्ताको तस्तै उतारेको काव्यका रूपमा टिप्पणी गर्नुमा पनि यसको
तागत झल्किन्छ । (रिजाल,२०६७: थ) प्रा.गोपीकृष्ण शर्माले यस
महाकाव्यबारे प्रस्तुत गरेको निम्न लिखित भनाइले पनि यसको महत्तामा प्रकाश पार्दछ :
सिक्किम
पराधीन छ, भुटानमा प्रजातन्त्रका लागि आन्दोलन र शरणार्थी
फिर्तीको समस्या छ । नेपाल पनि भर्खरै दशबर्से द्वन्द्वबाट मुक्त भएको छ र
शान्ति सम्झौता गरेर नयाँ संविधान बनाउन र नयाँ नेपालको निर्माण गर्न
जुटेको
छ । यी तथ्यहरुसँग खेमनाथ दाहाल
परिचित छन् र त्यसैलाई कथानकको ढाँचामा
ढालेर आख्यान तन्तुद्वारा आबद्ध
गर्दै काव्यिक रूप दिन चाहन्छन् । (शर्मा,२०६७:ढ)
प्रस्तुत महाकाव्यको प्रथम सर्गमा पाइने नेपाल, सिक्किम र भुटानरूपी तिन
दिदी बहिनीहरुका कुराकानीबाट यस महाकाव्यको वस्तु निर्देश भएको छ । उनीहरुका नजिकै पुगेर कविले तिनका
कुरा सुन्ने क्रममा काव्यको श्रीगणेश भएको छ । काव्यको सुरु गर्दै त्यहाँ बनिएको छ
:
पर एकान्तमा देखेँ तीन बैनीहरु जुटी
कुरा के गर्न थालेथे जाग्यो मभित्र
खुल्दुली
को हुन् यी सुन्दरी तीन के गर्दै छन् कुराहरू
भन्ने सोचेर छेवैमा गएँ उत्साहले अरू
(सर्ग१: पृ.१)
दोस्रो सर्गमा जेठी दिदी
नेपालले संसारको इतिहासमा घटेका विभिन्न घटनाहरुको वर्णन गर्दै कसरी विशाल हिमाली
राज्य टुक्रियो र सिक्किम पराईका हातमा पर्यो भन्ने कुरा उल्लेख गरेको पाइन्छ । विगतका युद्ध र तिनका
कारणको पनि विश्लेषण र समीक्षा गर्दै टुक्रने र जोडिने काम अनन्तसम्म चल्छन् भनी
चित्त बुझाउने प्रयत्न यहाँ भएको छ । पूर्व र पश्चिममा महिलाका रूपका कारण भएका
युद्धदेखि युरोपका फ्रान्स, जर्मनी, इटाली, रुस, युगोस्लाभिया आदिका विखण्डनसम्मको
चर्चाका साथै भारत वर्षका महाभारत र रामायणका युद्ध, मुगल र अङ्ग्रेजका आक्रमण आदिको
विवेचना पनि यहाँ गरिएको छ । खास गरेर यस्तो पीडा संसारका अरू देशले पनि भोगेका
छन् भनी सान्त्वना लिनेदिने र देवकोटाको
'शाकुन्तल'को कोइलीले झैँ सूर्य उत्तरायण भई हिउँदपछि वसन्त आगमन हुने आशामा
"फर्केलान् दिन फेरि उत्तर भनी बस्छे अकेली रुँदै"को अवस्थामा पीडित हिमाली राज्यहरु रहेको झलक प्रस्तुत
गरिएकोछ ।
तेस्रो सर्गमा चीन लगायतका छिमेकीहरु सिक्किमलाई भारतले अधीनस्थ तुल्याउँदा
किन चुप लागे भनी सिक्किमले प्रश्न उठाएको पाइन्छ । यसैमा चीनले तिब्बत र भारतले
सिक्किम लिने सहमति भएको थियो र त्यसैको परिणति सिक्किमले भोग्नु परेको हो भन्ने
कुरा पनि सिक्किमका तर्फबाट उठाइएको छ तर चौथो सर्गमा नेपालका तर्फबाट त्यसको
खण्डन गरिएको छ । यस सन्दर्भमा दिदी नेपालले माहिली बहिनी सिक्किमलाई भनेका
कुराहरु तलको श्लोकमा दिइएका छन् :
बैनी चीन सधैँ हाम्रो छिमेकी मित्र हो तर
हिमाल शृङ्गले गर्दा लाग्छ त्यो छ निकै पर
उसले अहिले छैन दिएको दुःख वेदना
त्यसैले व्यर्थमा बैनी किन गर्नु र भर्त्सना
(सर्ग ४ : पृ.२६)
महाकवि दाहाल नेपालभित्र भएका हिंसाका घटनाबाट सिर्जित वेदना, परिवर्तनपछि
पनि मान्छेका दुःखदर्द उस्तै रहेको स्थिति र नेताहरु पनि व्यक्तिगत स्वार्थमा
लुटपुटिएको अवस्थाको वर्णन नेपाल आमाका मुखबाट सुनाउँछन् र यस्तो स्थिति रहि रहे
तेस्रो क्रान्ति आमन्त्रण गर्न जन ससमुदाय तयार रहेको उद्घोष गर्दछन् । यसरी नै
सिक्किमको इतिहास खोतल्दै त्यहाँका चोग्याल राजाले जात, भाषा, धर्म आदिमा टेकेर
नेपाली मूलका जनतामाथि गरेको ज्यादती,
सम्पत्ति र सत्ताका लागि गरेको शोषण अनि त्यहाँको राजतन्त्रको को बयान यहाँ
प्रस्तुत छ । यति मात्र नभएर हिमाली राज्य नेपाल र सिक्किममा राजतन्त्र अन्त्य भए
पनि भुटानमा त्यो अझै जिउँदै रहेको र त्यसको छाँटकाँट पनि गतिलो नभएको विचार यहाँ
अभिव्यक्त छ । यसै सिलसिलामा राजतन्त्रका विषयमा विशद् विवेचना
गर्दै बुद्ध र जनक राजा भएर पनि अझै पूज्य रहेको तर कैयन् राजाहरु जन आक्रोशको
तारो भई सत्तासच्युत हुन पुगेको तथ्य पनि यहाँ दिइएको छ । लेन्डुप दोर्जेका कारण
सिक्किम भारतमा गाभिएकोमा यहाँ व्यापक
असन्तुष्टि पोखिएको छ र सिक्किमेली जनतालाई जगाउने प्रयत्न गर्दै भनिएको छ :
झुप्पा सुनाखरीका र हिमाली टाकुराहरु
भगवान् बुद्धका आँखा घण्टा मन्दिरकाहरु
तिमीलाई सधैँ भन्छन् जाग रे अब सिक्किमे
नहोऊ अब मुर्दा झैँ आफ्नो अस्तित्व बिर्सने
(सर्ग ९ : पृ. १०४)
सिक्किमको पतन कसरी भयो भन्ने कुराको सविस्तार बयान पनि यहाँ गरिएको छ ।
त्यहाँका राजा चोग्यालले आफ्ना जनताप्रति गरेको भेदभाव, नेपाली र लेप्चा भाषाका
वक्तामाथि तिब्बती भाषा थोपरेर गरेको अन्याय, लेन्डुप दोर्जेको देशघाती गतिविधि,
चोग्यालकी अङ्ग्रेज पत्नी होपकुकको र लेन्डुप दोर्जेकी बेलायती पत्नी एलिजा मारियाको
महत्त्वाकाङ्क्षा अनि इन्दिरा गान्धीको धुर्त्याइँ र भारतको छिमेकीप्रतिको
बलमिच्याइँ आदिका कारण सिक्किमको स्वतन्त्रता गुमेको विचार यहाँ व्यक्त भएको छ ।
ट्रोय र रामायण महाभारतका युद्धदेखि सिक्किममाथिको भारतीय चालबाजी र आक्रमण, देशभक्तहरुको बलिदान,
चोग्यालको राष्ट्रप्रेमी उद्गार आदि अनेक
रहस्यमा रहेका कुराहरु प्रकाशमा ल्याउँदै सिक्किमको भारतमा विलय अवैधानिक छ भन्ने
निष्कर्षमा कवि पुगेका छन् ।
भुटानमा नेपाली मूलका जनाताप्रति त्यहाँका शासकद्वारा भएको दुर्व्यवहार,
दुराचार र अन्याय एवम् त्यसले पारेको प्रभावलाई 'श्वेतपत्र' महाकाव्यले अङ्कन
गरेको छ । कविले इतिहासलाई खोतल्दै नेपालीहरुको भुटान प्रवेश भुटानी नरेशको
अनुरोधमा गोर्खाली नरेशहरुका साथै मल्ल राजाहरुका समयमा
भएको र त्यहाँको निर्माणमा नेपाली मूलका जनताले रगत पसिना बगाएर योगदान गरेको जानकारी दिएका छन् । त्यहाँको
सुरक्षामा मात्र नभएर जोङ्ग गुम्बाहरुको निर्माणमा समेत उनीहरुको श्रम र सिप पोखिए
पनि त्यसको बेवास्ता गरी वाङचुक वंशका भुटानी नरेशले उनीहरुमाथि गरेको अत्याचारबारे प्रस्तुत महाकाव्यमा चित्रण
गरिएको छ । त्यहाँ नेपालीहरुको संस्कृति,
भाषा र वेशभूषा परिवर्तन गर्न राजाले गरेका जबर्जस्तीको बयान गर्ने क्रममा कविले
भनेका छन् :
मातृभाषाहरु आफ्ना त्यागी जोङ्खा
चलाउने
आफ्नो पोसाक छाडेर बख्खु वस्त्र
लगाउने
कस्तो कानुन यो उल्टो अहो देश भुटानमा
जाति धर्म र भाषाको रक्षा हुन्छ
विदेशमा
(सर्ग११: पृ.१२९)
यस प्रकारको ज्यादतीको प्रतिरोध हुनु स्वाभाविक थियो तर त्यस बापत जनताको
ज्यान लिइने, उठिबास लगाइने, महिलाहरुको बलात्कार गरिने जस्ता जघन्य अपराध भए र
अन्ततः उनीहरु देश छाड्न विवश भए भन्ने कुरा महाकाव्यमा उल्लिखित छ । शरणार्थीका
रूपमा उनीहरु देशबाट बाहिरिँदा भारत पस्न नदिई गरिएको अमानवीय व्यवहारको त्यहाँ
निन्दा गरिएको छ । उनीहरु शरणार्थीका रूपमा नेपाल पस्नुको विकल्प थिएन र नेपाल
भित्रिएर शरणार्थी जीवन बिताउन विवश भए । नेपालले उनीहरुका समस्या उठाउँदा भुटानले
वास्ता गरेन र भारत बहिरो बन्यो । यसप्रति
कविले तिखो आलोचना गरेका छन् । शरणार्थीहरुलाई स्वदेश भित्रिन नदिई अमेरिका
पठाउन जन्जाल खडा गरिनु पनि समाधान होइन
भन्ने कवि ठान्दछन् । अमेरिकाले आफ्नै कालागोराको समस्या समाधान गर्न नसकेको उनले
देखेका छन् । अत: भुटानी जनताको क्रान्ति एक मात्र समाधान हो भन्ने उनको विचार छ । क्रान्तिकारीहरु
मैदानमा उत्रेपछि सामन्ती राजतन्त्र कसरी अन्त्य हुन्छ भन्ने कुराको उदाहरणका
रूपमा उनले नेपाललाई देखाउँदै भुटानी राजतन्त्रप्रति पनि चेतावनीको स्वर सुनाएका
छन् । कवि भारतले अरूका समस्या बल्झाएर गल्ती गर्दै छिमेकीहरु चिढाएको र आफ्नै
देशका समस्याहरुमा फस्तै आफू पनि टुक्रिने बाटामा हिँडेको देख्दछन् । संयुक्त
राष्ट्र सङ्घको रमिते भूमिका पनि उनलाई मन परेको छेन । मानव अधिकारको बोक्रे
स्वाङलाई उनले उदाङ्गो पार्ने प्रयत्न गरेका छन् । यस परिवेशमा भुटान आमाका मुखबाट
उनी शरणार्थीहरुलाई आह्वान गर्दै भन्छन् :
अन्तत: शरणार्थी नै हौ निर्णायक भोलिका
कर्णधार तिमी मेरा सुनौला हौ
भविष्यका
त्यसैले अब तड्पेर बस्ने प्रवासमा किन
?
तिमी आउनु नै पर्च गति शीघ्र नया लिन
( सर्ग १२ : पृ.१७६)
नेपालको आन्तरिक द्वन्द्व र दक्षिणी छिमेकीका कारण यसले भोग्नु परेका
समस्याहरुका विषयमा महाकवि दाहालले विशेष गरी सर्ग पाँच र दशमा प्रकाश पारेका छन् । यस क्रममा महाकाव्यमा
दिदीका रूपमा नेपाललाई उभ्याउँदै नेपालको
वेदना प्रकट गरिनुका साथै सन्धिका कारण नेपालमाथि परेको असरको विवेचना गरिएको छ ।
नेपालको आन्तरिक द्वन्द्दवले गर्दा कैयौँका ज्यान गए, कैयौँका काख रित्तिए,
कैयौँका सिन्दूर पुछिए र कैयौँ बिदेसिन विवश भए । यस स्थितिले सम्पूर्ण नेपालीहरु
बेसरी पिरोलिए र निसासिए । यस व्यथालाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा काव्यले अभिव्यक्त
गरेको छ । यही व्यथा सुसेल्ने क्रममा कवि भन्छन् :
मर्नेका सोध्दछन् आई आफ्ना आफन्त बीचमा
के भनि दिनु हो मैले छैन उत्तर साथमा
लडाकूतिर फर्केर हेर्दा देख्दछु त्याग यो
अदम्य साहसी एक वीर सन्तान देशको
(सर्ग ५ : पृ.४३)
द्वन्द्वको अन्त्य भएर शान्ति पलाएकोमा सन्तोष व्यक्त गरे पनि ढुक्कसँग
नबस्न कविले सल्लाह दिएका छन् । सामन्तहरुका षड्यन्त्र, विदेशीका चलखेल, जालझेल, अनाचार, भ्रष्टाचार,
शोषण, अभाव, गरिबी, स्वार्थ, अशिक्षाबाट
देशलाई मुक्त पार्ने चाहनाका साथ नेतृत्वलाई सावधान तुल्याउने प्रयास यहाँ भएको छ
। स्वयम् नेतृत्व लरखराउँछ कि भन्ने चिन्ता पनि सँगसँगै प्रकट भएको छ र जन विश्वास
टुट्ने अवस्था नआओस् भन्ने सदिच्छा अभिव्यक्त छ ।
नेपालीहरुले विगतमा टिस्टा र काँगडासम्म फैलिएको स्वदेशको रक्षाका
लागि लडेका बहादुरीपूर्ण लडाइँको स्मरण
गर्दै सुगौली सन्धिले कसरी हाम्रो सिमाना खुम्च्यायो भन्ने कुराको गम्भीर समीक्षा
'श्वेतपत्र'मा गरिएको छ । कवि सुगौली सन्धिलाई
सन्धि मान्न तयार छैनन् र त्यसलाई गोराले दुष्टतापूर्वक नेपालीलाई दबाउन र
कजाउन चलेको चाल ठान्दछन् । त्यसले गर्दा नेपालका पखेटा कसरी काटिए भन्ने कुरा
उनका यी पङ्क्तिले प्रस्ट पार्छन् :
पखेटा काटिए मेरा पूर्व पश्चिमका गरी
दक्षिणी बागमा धेरै खुम्चिएँ म सरासरी
आज जे छु म यो भन्दा विशाल रूपकी थिएँ
साँच्चै एक तिहाई म आजभन्दा बढी थिएँ
(सर्ग १० : पृ.५८)
वीर बलभद्र, अमर सिंह, भक्ति थापा र अरू तमाम नरनारी र बाल बालिकाका त्याग,
उत्सर्ग र बलिदानले अङ्ग्रेजको छक्का छुटाए पनि परिस्थितिका अगाडि नेपालले शिर
झुकाई असमान सन्धि गर्नु परेको तथ्य बुझेर
पनि हडपेको भूमि उदार चित्तका साथ हिन्दले
फिर्ता गर्न नमानेकोमा कविको मन दुखेको छ । त्यसले उल्टै कालापानी र सुस्ता लगायत
नेपालका अन्य क्षेत्रमा पनि अतिक्रमण बढाएर नाजायज काम गरेको ठहर उनले गरेका छन् ।
कोसी, काली र गण्डक जस्ता नदी पनि सम्झौतामा बेचिएको र नेपाल ठगिएको कुरा उनले उठाएका छन् । नेपालभित्र अस्थिर वातावरण
सिर्जना गर्न पनि त्यही स्वार्थ उद्यत छ भन्ने कविको ठहर छ । उनी नेपालमा आएको
परिवर्तनले हिजोका देशघाती र दलाल शासक एवम् नेता भनिनेहरुका ठाउँमा जनताका क्रान्तिकारी छोराहरु पुगेकाले हिमालको
काखमा कालो बादल नमडारिने विश्वास गर्छन् । यहाँबाट देशघाती सन्धि फिर्ता हुने,
विदेशी चलखेल बन्द हुने, जातपात र धर्मका विवादमा कोही नपर्ने, आतङ्कवादको छाया
यहाँ पर्न नदिइने सन्तानहरु एकजुट भई हिमालको फेदमा उन्नत मुलुक
खडा हुने उनले कल्पना गरेका छन् ।
सर्ग चौधमा हिमालयलाई नेपाल, सिक्किम र भुटानको पिताका रूपमा खडा गर्दै छोरीहरुका व्यथाले उनी
पनि पीडित रहेको विचार व्यक्त गरिएको छ । हिमालय र उनका पुत्र कञ्चनजङ्घालाई
मानवीकरण गरेर उनीहरुका मुखबाट रअका खेलको पर्दा उघार्ने र त्यसले हिमाली
राज्यहरुको अस्मिता लुट्न गरेका तिगडमहरुलाई उदाङ्गो पार्ने काम गरिएको छ । अझ
उसका गतिविधिबाट बङ्गला देश, पाकिस्तान, बर्मा र लङ्का समेत चिढिएको कुरा पनि यहाँ
खुलस्त पारिएको छ । हिमालय आफ्नी छोरीहरुको हिमाली गणराज्यका रूपमा एकताबद्ध भएको
र अस्तित्व रक्षा तथा स्वतन्त्रताका निम्ति
सक्षम भएको देख्न चाहन्छन् ।
अन्तिम अध्यायका रूपमा 'श्वेतपत्र' को 'उद्घोषण' रहेको छ । नेपाल, सिक्किम
र भुटानलाई आआफ्ना जनताका आमाका रूपमा प्रस्तुत गर्दै उनीहरुको भेटघाट र
कुराकानीपछिको निष्कर्ष स्वरूप श्वेतपत्रका बुँदाहरु निर्धारण गरिएका छन् जसमा
सिक्किमको स्वतन्त्रता र सार्वभौमिकता एवम् नेपाल र भुटानको स्वत्व र अडानको कुरा
उठाउँदै उनीहरुलाई हेप्न, लुट्न र अन्याय गर्न आउनेका विरुद्धमा संयुक्त रूपमा जाइ
लाग्ने कुरा उल्लिखित छ । नेपालको सुगौली
सन्धिपूर्वको भूभाग, भुटानको कूचविहारसम्मको सबै भाग तथा काश्मिर, लद्दाख र
गोर्खाल्यान्ड सहितको हिमाली सङ्घराज्यको निर्माण पनि यहाँको उद्घोषको बुँदा बनेको
छ । पराईका चालमा नपरी आफूहरुलाई फुटाउन गरिने प्रयत्नलाई विफल पार्ने, रअको
चलखेलको प्रतिकार गर्ने, यसनिम्ति अन्य छिमेकीको सहयोग जुटाउने, असमान सन्धिहरु
खारेज गर्ने, भुटानी शरणार्थीहरुलाई फिर्ता गर्न आह्वान गर्ने र सम्मानपूर्वक
बाँच्न पाउने वातावरण निर्माण गर्ने, जनविरोधी राजतन्त्रलाई संयुक्त प्रयासमा
बिदाइ गर्ने, छिमेकीका नीति अनुसार चल्ने बिचरा र बबुराका रूपमा देखिएको आफ्नो छवि
सुधार्ने, नेपाललाई शान्ति क्षेत्रका रूपमा उभ्याउने जस्ता अठोट पनि यहाँ गरिएका
छन् । यसै सिलसिलामा महाकाव्यको अन्त्य गर्दै कवि भन्दछन् :
जन्मनै नदिऔँ हामी नव लेन्डुप कोखमा
नदिऔँ छिर्न द्रोहीको आत्मा स्वच्छ हिमालमा
फुकी बिगुल हामी लौ स्वत्वमाथि चियाउने
दुष्ट पापीहरुलाई छिया छिया बनाउने
(सर्ग १५ : पृ.२३४)
सर्जक दाहालको काव्ययात्रामा
विशिष्ट महत्त्व राख्ने 'श्वेतपत्र'ले समेटेका विषयवस्तुको आयाम अत्यन्त विस्तृत
र व्यापक छ । यसले संसारका विभिन्न भागमा रहेका नेपालीहरुमा स्वाभिमान जगाउने,
आफ्नो गौरव गाथाको स्मरण गराउने र प्राचीन हिमाली राज्यलाई विखण्डित तुल्याउनेहरुप्रति विरोध र विद्रोहको
भावना फिँजाउने काम गरेको छ । यसका साथै सिक्किमको अस्तित्व कसरी पुनः कायम
गर्ने र शरणार्थी बनेका भुटानी नेपालीहरुका अनुहारमा मुस्कान कसरी भित्र्याउने भन्ने
चिन्ताले काव्यका पानाहरु भरिएका छन् । नेपालप्रतिको दक्षिणी छिमेकीको स्वार्थी र
हेपाहा प्रवृत्ति एवम् सोही प्रवृत्ति गन्हाउने असमान सन्धि सम्झौता समाप्त भएको
उनी देख्न चाहन्छन् । यी कुराहरु हरेक नेपालीका मन मनमा बर्सौंदेखि सञ्चित थिए
जसले दाहालको काव्यिक कलमबाट वाणी पाए । यस प्रकारको गतिविधिले मानव समाजमा पार्ने
नकारात्मक प्रभावको लेखाजोखा गर्दै स्वस्थ वातावरण निर्माण गर्न उनी उद्यत रहेको
प्रमाण 'श्वेतपत्र'ले प्रस्तुत गरेको छ ।
मूलपाठ २३५ र भूमिका आदि २५ पृष्ठ
गरी २६० पृष्ठको आकारमा पन्ध्र सर्ग र २२२२ अनुष्टुप् श्लोकमा संरचित यस
महाकाव्यमा नाना छन्दहरुको गुञ्जन सुन्न नपाइए पनि नेपाली महाकाव्य परम्परामा देखा
परेका ललित महाकाव्यहरुका विशेषताहरु विद्यमान छन् । छन्दलाई कजाउन कविले निकै प्रयास गरेको कुरा
यसको लयात्मकतामा पाइने सहजताले अनुभूत गराउँछ । काव्यले नौलो ढङ्गले विषयवस्तु
प्रस्तुत गरेको र आख्यानलाई उन्न र बुन्न पनि यसमा मिहिनेत गरिएकाले कृति रोचक र
पठनीय बनेको छ । यसमा प्रतीक, विम्ब र अलङ्कारको केही मात्रामा प्रयोग भएको छ; त्यसमा अझै
व्यापकता ल्याउन सकिएको भए महाकाव्यका
पाठकहरुको अपेक्षा बढी तृप्त हुन सक्थ्यो
। यसका साथै आख्यानको शृङ्खलाबद्धतामा थप
ध्यान पुग्न सकेको भए काव्यको स्वाद अझ बढ्न सक्थ्यो । समग्रमा भने नेपाली
साहित्यको महाकाव्यिक क्षेत्रमा दाहालको 'श्वेतपत्र' एक महत्त्वपूर्ण प्राप्ति हो
भन्न सकिन्छ ।
७. 'म त बन्दी भएको छु' कविता
सङ्ग्रहमा सर्जक दाहाल
'म त
बन्दी भएको छु'(२०७०) सर्जक दाहालको सबैभन्दा पछिल्लो प्रकाशित कृति हो यद्यपि
यसको तयारी उनले वि.सं.२०५६ अगि नै गरेको जानकारी दिएका छन् । रोलक्रममा चौथो हुनु
पर्ने कृति छैटौँ हुन पुगेकोमा उनले यसप्रति अन्याय भएको आत्मस्वीकृति पनि सार्वजनिक
गरेका छन् । अढाइ दर्जन गद्य र पद्य कविताहरुको सञ्चय गरिएको यस कृतिमा दुई दर्जन
गद्य र आधा दर्जन छन्दोबद्ध कविताहरु
रहेका छन् जसमध्ये सिङ्गै कृतिको शीर्षक बनाइएको गद्य कविता 'म त बन्दी बनाइएको
छु' पनि एक हो । पोखरेल(२०७०) को 'खेमनाथ दाहालका कविता' शीर्षकको महत्त्वपूर्ण
भूमिका रहेको यस कृतिमा उनले दाहालका कविताहरुमा समसामयिक व्यथाहरु पोखिएको,
राष्ट्रवाद टड्कारो रूपमा रहेको, नेपालीहरुमाथि ठालुहरुको अन्याय र शोषणको वर्णन
गरिएको तथा कतिपय नेपालीहरुले जीवन बिताउन चाहने अमेरिकाका समेत समस्या र विकार औँल्याइएको जस्ता धारणाहरु अभिव्यक्त भएको विचार प्रकट
गरेका छन् । पोखरेलले दाहालका गद्य कवितालाई पद्य कविताभन्दा शक्तिशाली रहेका भनी यसमै टिप्पणी पनि गरेका
छन् । कवितालाई कविमनबाट गरिएको सुन्दर परिभाषा पढ्न यस कृतिको सिरानमा सर्जक
दाहालले प्रस्तुत गरेको निम्न लिखित कवितात्मक अभिव्यक्ति अत्यन्त लोभलाग्दो छ :
बरु म एक प्रकारले तुलना गर्दछु आकाशसित
कवि मनलाई सोच्छु, यो कवि मन पनि आकाश झैँ रहेछ रङ्गविहीन । जस्तो आकाश स्वयम्
रङ्गविहीन भए पनि रङ्ग भरि दिन्छ सागरलाई र निलो सागर भनेर थपि दिन्छ थप विशेषण
सागरलाई । त्यस्तै रहेछ यो कवि मनरूपी आकाश, जो आफै अदृश्य छ तर सिर्जना गरि
दिन्छ, रङ्ग भरि दिन्छ, कृतिहरुका सागरहरुलाई ।
कवि
दाहालमा भावनाको तीव्र प्रवाह र विद्रोही
क्रान्तिकारी चेत पाइन्छ । प्रस्तुत कृतिमा
उनको भावनाको वेगमय उडानलाई देख्न सकिन्छ । त्यसले उनलाई क्रान्तिकारी स्वच्छन्दतावादी
कविहरुका निकट पुर्याइ दिन्छ । सुवेदी(इ.सं.२००८)ले उनका यसअगिका कविताहरुतिर दृष्टिपात गर्दै उनका कवितामा
नव छायावादको छवि देख्नुको कारण पनि यही हो । वास्तवमा दाहाल समाजको हित चाहने
जनताका कवि हुन् । उनी सिद्धान्तको कोरा रटानमा भन्दा प्रभावकारी रूपमा विचारलाई
सम्प्रेषण गर्न प्रयत्नशील देखिन्छन् ।
उनका गद्य कविताहरुमा 'म त बन्दी भएको छु' कविता
उनको यस सङ्ग्रहको विशिष्ट कविता हो जहाँ
समसामयिक नेपालमा ठुलो परिवर्तन आउँदा पनि देश पराईको स्वार्थ साध्ने सन्धिहरुमा
जकडिएको छ, संसद् देश र जनताको भलाइभन्दा सत्ता लोलुपहरुको फन्दामा परेको छ, नेतृत्व
पार्टीगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्न सकेको छैन र प्रजातन्त्र स्वयम् बन्दी बनेको छ
भन्ने निष्कर्ष निकालिएको छ । 'बुद्ध अब उठ'मा देशभित्रको गृहयुद्धको अशान्ति, सत्तामा
रहनेको कुशासन र भ्रष्टाचारको विरोधमा आबाज उठाउँदै शान्तिका निम्ति बुद्धलाई
आह्वान रिएको छ । जनताले नैसर्गिक अधिकार उपभोग गर्न नपाएकोमा उनी आक्रोशित भएका
छन् र अरूका इसारामा शान्तिक्षेत्रको नीतिबाट अलग्गिने नीति निर्माता जलेर खरानी
बन्नु पर्ने विचार उनले अगि सारेका छन् । मातृभूमिलाई बुढी बज्यैसँग तुलना गर्दै
माफियाहरुका जालमा परेका कंसहरुले गर्दा उनी पटक पटक तुहिनु परेको र सपुत जन्माउन
अझै प्रसव वेदना खप्नु पर्ने अवस्था उनले अनुभूत गरेका छन् । देश छाडेर परदेश
लाग्नु परेकोमा उनी सजीवबाट विम्बमा र विम्बबाट प्रतिविम्बमा परिणत भएको कल्पना
गर्छन् र मातृभूमिको मायामा परेली भिजाउँदै पुनः आफ्नै पूरव अवस्थामा फर्कने चाहना
राख्तछन् । उनले भोगेको वर्तमानप्रति उनी सन्तुष्ट छैनन् र यसलाई अन्याय
अत्याचारको महिषासुरको संज्ञा दिँदै भोलिको वर्तमानले यसलाई विस्थापित गर्दै नयाँ
मार्ग अँगाल्ने विश्वास गर्दछन् । कवि सामन्तवाद र साम्राज्यवादका विरोधी त हुँदै हुन्, त्यसैका आडमा नेपाली सीमालाई खुम्च्याउने विगतका असमान
सन्धिका सीमारेखाहरु पार गर्दै विशाल नेपाल निर्माणका निम्ति उत्सर्गको उद्घोष
गर्दछन् । नेपाली धर्तीलाई छिन्न भिन्न पार्न बुख्याँचाहरुको आक्रमण गराइए पनि
त्यसलाई निर्मूल पार्न सक्ने चेतना र तागत नेपालमा विकसित भइ सकेको कुरा उनले
'पृथक् अनुभूति'मा जाहेर गरेका छन् । उनी नव उपनिवेशवादले नेपालको अस्मिता र
सार्वभौमिकतामाथि फिँजाएको भ्रमजाल च्यात्न काँगडा र टिस्टामा प्रदर्शन गरेको
वीरताको स्मरण गराउँदै स्वाभिमानी नेपालीहरुलाई
प्रतिकारमा उतार्न चाहन्छन् ।
'बिदाइ' कवि दाहालको प्रतीकात्मक
अभिव्यक्तिको उत्कृष्ट कवितात्मक अभिव्यक्ति हो । 'तिमी'को प्रतीकमा सामन्तवाद,
राजतन्त्र, राजा, अन्यायी शासक आदिलाई राख्तै तिनको अवसानलाई यहाँ स्वाभाविक
ठानिएको छ र तिनका आडमा रहेका छद्मभेषीहरुलाई भूतप्रेतको संज्ञा दिँदै ती सबै
किंवदन्ती हुने ठोकुवा गरिएको छ । ती
निर्जीव रुखका ठुटा सरह कहिल्यै पलाउन नसक्ने विश्वास व्यक्त गरिएको छ । कवि कहिले
कहीँ मनले सोचेको जस्तो नपाएर खिन्न भएको पनि पाइन्छ । खास गरेर मुलुकमा प्रगति
पथको उज्यालो नदेखेको वेला उनी बेसरी रन्थनिन पुग्दछन् । उनी प्रजातन्त्र र
स्वतन्त्रको पुनर्बहालीपछि पनि त्यसकै निम्ति मरिमेटेका जनता किन खहरे जस्तै सुक्न
पुगे भन्ने मार्मिक प्रश्न उठाउन पुग्दछन् । उनी देशभित्रको परिस्थितिमा पिल्सिँदा र निमुखा जनताका घाउ देख्ता आफ्ना दिमागमा प्रेम र सद्भावका कविता फुर्न
छाडेको अनुभूत गर्दछन् । आफूले विश्वास सुम्पेको अगुवाले नै आफूलाई चक्र व्यूहमा
पारेर अभिमन्यु बनाएको तर्क उनले अगि सारेका छन् । कुर्सी फेला पारेपछि त्यसको
दुरुपयोग गर्दै मोजमजा, छलछाम र अनाचारमा रमाउनेहरु देखेर उनी दिक्क छन् र तेस्रो
क्रान्तिलाई निम्त्याउन क्रान्तिका नयाँ सूत्रधारहरु जन्मने उद्घोष गर्दछन् । छोरीलाई
कविताका भाषामा चिठी कोरेर पनि उनले
राजधानी बुख्याँचामय भएको र त्यसले भयङ्कर असुरक्षा बढाएको भन्दै मङ्गलसेन, रोल्पा र डोल्पाका जस्ता
घटनाहरु नदोहोरिउन् भनी शान्तिको कामना गरेका छन् । स्थिति जतिसुकै प्रतिकूल भए
पनि उनी हिम्मत हार्न भने चाहँदैनन् र आँधी र अँध्यारोलाई चिर्दै घाम झुल्किने
विश्वास गर्दछन् । उनको 'आत्माको आबाज' के भन्छ भने परस्पर आत्मीयता, भ्रातृत्व र
विश्वास हुने हो भने नेपालको प्राकृतिक र सांस्कृतिक सम्पदाको सदुपयोगका साथ
नेपालको पहिचान र गौरव बढ्न धेरै लामो प्रतीक्षा गर्नु पर्ने छैन ।
स्वदेशको होस् वा विदेशको जहाँसुकैको पनि
शक्त्युन्मत्तताको विपक्षमा कवि छन् । शक्तिको उन्मत्तताले तानाशाह जन्माए
पनि समय क्रममा त्यसको अस्तित्व समाप्त हुन्छ भन्ने कुरामा उनी विश्वस्त छन्
। ऊ अर्थात् शक्तिको उन्माद कसरी सकिन्छ
भन्ने कुरा उनी शब्दमा यसरी व्यक्त गर्दछन् :
अन्तमा आफैँ थाकेर
आकाश गङ्गाको मृत तारा झैँ
धरतीमा जलफोका झैँ
ऊ
आफैँ झर्ने गर्छ
ऊ
आफैँ फुट्ने गर्छ ।
(पृ.२५)
'संवाद वालस्ट्रीटसित' र 'मेट्रो
नर्थ-विभेदता-एक अनुभूति' कविता अमेरिकाको न्यूयोर्क सहरसँग सम्बन्धित छन् ।
त्यहाँको वालस्ट्रिट सहरलाई प्रतीक बनाएर अमेरिकाको खस्कँदो आर्थिक अवस्थाको
चित्रण एकातिर गरिएको छ भने अर्कातिर त्यहीँको मेट्रो यात्रामा कालो वर्णकी
नारीप्रति गरिएको विभेदले 'स्टेचु अफ लिबर्टीलाई व्यङ्ग्य गरि रहेको चित्रण गरिएको
छ । सीमित व्यक्तिहरुको स्वार्थ साधनामा लाग्दा लाग्दै अमेरिकी साम्राज्यमा
सूर्यास्त हुन थालेको सटीक विम्ब कविले यहाँ प्रस्तुत गरेका छन् ।
मान्छेमा
चेतनाको ज्योति छर्ने काम दाहालले आफ्ना अनेक कवितामा गरेका छन् । उनको कवि
'प्रतिमूर्तिप्रति' जस्ता कविताका माध्यमबाट नारीहरुका चेतना छर्न चाहन्छ । आफ्नो सुन्दरता र जबानी
बेचेर विश्व सुन्दरी कहलाउन चाहनेहरुलाई मानव सभ्यता र नारीका गौरवपूर्ण विगतको
याद गराउँदै बुढेस कालमा आउन सक्ने विपत्तिप्रति ऊ सचेत गराउँछ । जबानी सबैलाई
आउँछ तर त्यसको दुरुपयोगले निम्त्याउने समस्याहरु विकराल छन् भन्दै रेडलाइटको
नर्कबाट नारीलाई उनी मुक्त भएको देख्न चाहन्छन् र सीता सावित्रीको आदर्शले नारीहरुलाई युक्त भएको
हेर्ने उनको इच्छा छ । अस्पतालमा मृत्यु
भएकी आफ्नी छोरीको शोकको व्यथा सुसेल्ने
क्रममा पनि उनले चिकित्सकह उत्तरदायी र
सेवामुखी हुनु पर्दछ भन्ने सन्देश प्रवाह गरेका छन् । उनी आफ्ना कवितामा मेलम्चीले
कान्तिपुरवासीको तिर्खा मेटेको देख्न पनि आतुर छन् ।
'म त
बन्दी भएको छु'मा रहेका पद्य
कविताहरुमध्ये दुई वटा शार्दूल विक्रीडित र चार वटा अनुष्टुप् छन्दमा छन् । यी दुई
शास्त्रीय छन्दमा कवि दाहाल बढी रम्न चाहेको देखिन्छ । 'प्रवासको कथा' नामक उनको कवितामा विदेशमा बस्ताको पीडा र
स्वदेश प्रेमको भाव अभिव्यक्त छ । त्यहाँ भोग्नु परेको दासतालाई मार्मिक शब्दमा
व्यक्त गर्दै उत्साह पूर्वक नव नेपाल नेपाल फर्कने र एकताबद्ध भई यहीँ रमाउने उनको
रहर छ । देशको हालतले भने उनको मन बारम्बार चिमोटि रहेको छ । देशभित्र बढेको
दैत्यपना र त्यसबाट देखा परेको रक्त रञ्जित अवस्थाले गर्दा उनको मन रोएको छ । उनी लासहरुका
चाङबिचको शोकमग्नतामा चाड मनाउनुको अर्थ नरहेको हुँदा सबै मिलेर रागद्वेष छाडी चाड
मनाउने र त्यसनिम्ति कुनै शक्ति भए आसिक
माग्ने अवस्थामा पुगेका छन् । नेपालमा सत्ता फेरिए पनि तात्त्विक अन्तर देखा
नपरेको र पुरानै प्रवृत्तिको रजाइँ रहेको रहेको लज्जाजनक स्थिति देख्ता उनको मन
दुखेको छ । यहाँको भ्रष्ट शासन फ्याँक्ने जनक्रान्तिसित अनले साइनो गाँस्न थालेको
कुरा तलका पङ्क्तिमा पाउन सकिन्छ :
जोडी आकाश पाताल गर्दछन् बात भ्रष्टले
बाघको चर्म ओढेर स्याल हुन्च र बाघ के
जबसम्म
हुने छैन जनक्रान्ति नयाँ यहाँ
व्यर्थमा
जनता कुद्छौँ भ्रष्टसँग कहाँ कहाँ
(पृ. ६७)
नेपालमा जाति, भाषा आदिका नाममा अतिरञ्जना र
द्वन्द्व बढाइनु तथा युगोस्लाभ फुटाए झैँ फुटाउने चाल चालिनुको कारण भिक्षाको नुन चाटिनु हो भन्दै नेपाली वीरतालाई
कविले लल्कारेका छन् । यसनिम्ति उनले
अरूका वादमा नलाग्ने सल्लाह दिएका छन् । यहाँनिर उनले विभिन्न अन्य वादले
राष्ट्वादलाई नोक्सान पुगेको ठहर्याई सबै वादप्रति नकारात्मक दृष्टि लगाएको
देखिन्छ जुन विषयमा विवाद हुन सक्तछ । सबै चिन्तनलाई एउटै डालामा हालेका एकै
ड्याङका मुला ठान्नु कत्तिको औचित्यपूर्ण होला ? विचारणीय छ । राष्ट्रभक्तिको चरम
अभिव्यक्तिका रूपमा यसलाई लिनु पर्ने
देखिन्छ ।
अनिरुद्ध तिम्सिनाको मृत्युको शोकले कविलाई
अत्यन्त व्यथित तुल्याएको छ । तिम्सिना नेपाली प्रगतिवादी क्षेत्रका एक
जाज्वल्यमान नक्षत्र हुन् । दाहाल स्वयंले उनबाट विशेष प्रेरणा बटुलेका छन् ।
तिम्सिनाले दाहालका कृतिहरुमा घोत्लिएर लेखेका भूमिकाहरु सारगर्भित र पठनीय छन् ।
'श्रद्धाञ्जली'का यी पङ्क्तिले नै कवि दाहाल तिम्सिनाप्रति कति श्रद्धा गर्थे
भन्ने पुष्टि हुन्छ :
स्रष्टाका
पनि ताज हे गुरु कसै छेनौ तिमी साथमा
तिम्रो
शोक हुने छ शक्ति अब लौ स्रष्टाहरु माझमा
बाँचुन्जेल
म सक्छु गर्न सहजै तिम्रो सधैँ वर्णन
यो यौटा
प्रण हो सुशील मनको श्रद्धाञ्जली वर्णन
(पृ.६३)
'दाह्री' कविता लेखेर दाहालले भिन्नै स्वाद यस कविता सङ्ग्रहमा
चखाएका छन् । जीवन अनेक रसले युक्त छ । अत: यसमा
घतलाग्दो ढङ्गले गरिएको दारीको वर्णन र त्यसभित्रको हास्यले हामीलाई आल्हादित
तुल्याउँछन् । दारी महिमा जान्न चाहनेहरुका लागि
यो उपयोगी सामग्री बनेको छ ।
वास्तवमा
'म त बन्दी भएको छु' कविता सङ्ग्रहमा कवि दाहाल देशभक्त, मानवतावादी,
शान्तिप्रिय, स्वाभिमानी, स्वतन्त्रता र समानता प्रेमी बेथिती र विकृति विरोधी एक हकी कविका रूपमा प्रस्तुत भएका छन् । उनले यहाँका कवितामा
लयात्मक विविधताका साथ प्रतीक, विम्ब र अलङ्कारलाई नचाउन विशेष प्रयत्न गरेका छन्
। भाषिक सरलताले कविताको सन्देश सहज रूपमा सम्प्रेष्य बनेको छ ।
८.निष्कर्ष
खेमनाथ दाहालको लगभग तिन दशकको कविता यात्रामा नेपाली
साहित्यले तिन वटा कविता सङ्ग्रह, दुई वटा खण्डकाव्य र एउटा महाकाव्य प्राप्त
गरेको छ । यिनमा गद्य र पद्य कविता दुबैका स्वाद चाख्न सकिन्छ । यी कृतिको
स्वादिलो गुदी तयार पार्न कविले नेपाली मुटुको ढुकढुकीको चाल नजिकैबाट सुनेका छन्
। नेपाल र नेपालीको हितलाई केन्द्रमा राखेर यिनको सिर्जना गरिएको छ । संसारको
जुनसुकै कुनामा रहेको भए पनि नेपाली जातिको दुःखपीडालाई आफ्नै दुःखपीडा ठानेर
कविले सुस्केरा हालेका छन् र अरूलाई पनि त्यसप्रति संवेदित तुल्याएका छन् । सिक्किमको भारतमा विलय, भुटानका नेपाली मूलका जनताको उठिबास तथा
नेपालको हित विपरीतका भारतीय गतिविधिको कविले खुलेर विरोध गरेका छन् । यसका साथै
नेपालमा जनयुद्धका नाममा भएको हिंसा र त्यसबाट सिर्जित द्वन्द्व एवम् हजारौँको
प्राण हरणका घटनाबाट उत्पन्न अशान्ति, राजनैतिक परिवर्तनपछि नेतृत्वले त्यागको
साटो अँगालेको भोगको बाटो, देशमा बढेको भ्रष्टाचार र अनाचारको बेलिबिस्तारका साथ
गरिएको तिखो आलोचना पनि यहाँ पाइन्छ । अमेरिकाको बसाइमा कविले देखेभोगेको त्यहाँको
अवस्था र त्यहाँका राम्रा नराम्रा पक्ष केलाउँदै स्वदेशप्रति माया जगाउने काम पनि
यहाँ गरिएको छ । स्वाभिमानी नेपालीहरुले विदेशी सेना र अन्यत्र पनि बिताउनु परेको
अपमानित र कष्टप्रद जीवनका कथाव्यथालाई अभिव्यक्ति दिँदै तिनको निदान खोज्न पनि
कविले मार्ग दर्शन गरेका छन् । उनी छिन्नभिन्न र कमजोर पारिएका हिमाली राज्यहरुको
स्वाभिमान,एकता र स्वतन्त्रताका पक्षमा चेतनाको बिगुल फुक्तै नेपाली जातिको शिर
उँचो पार्ने उपायको खोजीमा जुटेका देखिन्छन् । विश्व मानवतावादको पक्षमा पनि उनी
दृढतापूर्वक ऊभिएका छन् । समग्रमा असल
विचारको पक्ष लिँदै सामाजिक उत्थानमा जुटेका एक राष्ट्रप्रेमी कविका रूपमा दाहालको
उज्यालो छवि उनका कृतिहरुमा देख्न सकिन्छ ।
दाहालका कविताको भाषा सरल छ । उनले चलाएका
तत्सम शब्दहरु खासै जटिल नभएकाले सामान्य पाठकहरुले पनि तिनको अर्थ बुझ्न गारो छैन
। काव्यिक चमत्कार उत्पन्न गर्नेभन्दा पनि राष्ट्र, समाज र सिङ्गो मानव जगत्काका
निम्ति हितकारी सन्देश प्रवाह गर्ने
उद्देश्यले उनी सिर्जनारत रहेको देखिन्छ तापनि ठाउँ ठाउँमा विम्ब, प्रतीक र
अलङ्कारको रसास्वादन गर्ने अवसर उनले पाठकलाई दिएका छन् । खण्डकाव्य र महाकाव्यमा
बृहत् एवम् व्यापक आयामलाई समेट्ने चेष्टा उनले गरेका छन् । तिनमा आख्यानको
सिलसिलाले अझै व्यवस्थितताको माग गरेको अनुभूति एकातिर हुन्छ भने अर्कातिर वस्तु पक्षलाई कला पक्षले बढी सन्तुलित
तुल्याउन सकेको भए काव्य अझ उम्दा बन्ने अड्कल लगाउन सकिन्छ । एकाध सानातिना
कमजोरी रहे पनि विदेशमा रहेको अवस्थामा समेत स्वदेशको ममता र माया हृदयभरि सँगालेर
काव्यमा डुबुल्कि लगाइ रहने स्रष्टा दाहालको राष्ट्रप्रेम एवम् प्रगतिशील चेतनाको
ज्योति काव्यको सुन्दर पक्षका रूपमा प्रज्वलित छ ।
सन्दर्भ सामग्री
सूची
घिमिरे,
माधव(२०५६),'मन्तव्य', रश्मि, खेमनाथ दाहाल, विराट नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया
दाहाल र उषा दाहाल, पृ.३ ।
... ... ...(२०६०),
"एक योद्धाको मार्मिक जीवन गाथा", योद्धा, खेमनाथ दाहाल, विराट
नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया दाहाल र
उषा दाहाल पृ.क -ख।
तिमसिना,
अनिरुद्ध(२०६०), "योद्धा काव्यमा खेमनाथ दाहालको रचनाकारिता," योद्धा, खेमनाथ दाहाल, विराट
नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया दाहाल र
उषा दाहाल, पृ.च-झ ।
... ...
...(२०६४),"कवि खेमनाथ दाहालका यात्रानुभूतिजन्य कविताहरुबारे एक दृष्टिपात", हार्वडको
चौतारीमा, काठमाडौँ : बगर फाउन्डेसन नेपाल, पृ.घ -ण ।
... ...
...(२०५६), रश्मि, विराट नगर : कोमल
प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया दाहाल र उषा दाहाल ।
... ... ...(२०६०), योद्धा,
विराट नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया दाहाल र उषा दाहाल ।
... ... ...(२०६४), हार्वडको
चौतारीमा, काठमाडौँ : बगर फाउन्डेसन नेपाल ।
... ... ...(२०६७), श्वेतपत्र,
विराट नगर : उषा दाहाल ।
... ...
...(२०७०), म त बन्दी भएको छु, विराट नगर : कोमल
प्रसाद शर्मा(दाहाल),माया दाहाल र उषा दाहाल ।
न्यौपाने,
दैवज्ञराज(२०६०),"सम्मतिका केही शब्दहरु", योद्धा, खेमनाथ दाहाल,
विराट नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया दाहाल र
उषा दाहाल,पृ.ञ-ठ ।
पोखरेल, माधव
प्रसाद(२०७०), "खेमनाथ दाहालका कविता", मत बन्दी भएको छु, खेमनाथ
दाहाल, विराट नगर : उषा दाहाल ।
भट्टराई, यादव(२०६९),
"श्रद्धाञ्जलीभित्रका कवि दाहाल", खेमनाथ दाहाल : सिर्जना र मूल्याङ्कन, पोषराज दाहाल, सम्पा., काठमाडौँ : कुलचन्द्र दाहाल, पृ. ७५ - ८४ ।
रिजाल,
टेकनाथ(२०६७), ईर्ष्यालाग्दो कृति – 'श्वेतपत्र', श्वेतपत्र, खेमनाथ दाहाल,
विराट नगर : उषा दाहाल, पृ.थ-न ।
शर्मा,
गोपीकृष्ण(२०६७), "कवि खेमनाथ दाहाल र 'श्वेतपत्र' महाकाव्य", श्वेतपत्र,
खेमनाथ दाहाल, विराट नगर : उषा दाहाल, पृ.क-त ।
शर्मा,
टीकाराम(२०६०), "खेमनाथ दाहालको योद्धा", योद्धा, खेमनाथ दाहाल,
विराट नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया दाहाल र
उषा दाहाल, पृ.ग-ङ ।
सुवेदी,
अभि(२०६४), "अमेरिका : नेपाली सपनाको परिवेश", हार्वडको
चौतारीमा, खेमनाथ दाहाल, काठमाडौँ : बगर
फाउन्डेसन नेपाल, पृ.क-ग ।
सुवेदी,
दधिराज(२०५६),'भूमिका', रश्मि, खेमनाथ दाहाल, विराट नगर : कोमल प्रसाद शर्मा(दाहाल), माया
दाहाल र उषा दाहाल, पृ.५-११ ।
सुवेदी,
होमनाथ(इ.सं.२००८), नव - छायावादको छवि, वासिङ्गटन डी. सी. : अन्तर्राष्ट्रिय नेपाली साहित्य समाज ।
km'6s/
sljtfb]lv dxfsfJo;Ddsf ;h{s v]dgfy bfxfn
k|f=8f=hLj]G› b]j lu/L
!=slj kl/ro
v]dgfy bfxfnsf] hGd
t]x|y'd lhNnfsf] nfa|Ldf lj= ;+= @))( sflQs !! ut]sf lbg ePsf] xf] . dftf hfgsL
b]jL / lktf ;f]dgfysf k'qsf ¿kdf pgn] o;
w/fdf kfOnf 6]s]sf x'g\ . jfl0fHo zf:qdf :gftsf]Q/ txsf] lzIffWoog k'/f u/]sf
oL k|ltefsf] :yfoL a;f]af; df]/ª lhNnfsf] lj/f6 gu/ l:yt ltg 6f]lnofdf /x]sf] 5
. sljtfsf] d'gf slnn} pd]/df pgLleq 6';fPsf] s'/f pgsf] cfˆg} æ dnfO{ ofb 5, ha
d bz jif{df k|j]z u/]F, ToxL j]nfb]lv d]/f r]tg dgdf xif{, s?0ff, cfqmf]z,
lj›f]xsf Hjf/x? 3gLe"t x'g k'Ubf cfkm;]cfkm k|s6 x'g k'Uby] sljtfx? .æ
-bfxfn,@)&) M cfˆg} s'/f_ eGg]
cleJolQmaf6 :ki6 x'G5 . xfn;Dd pgsf k':tsfsf/ s[ltsf ¿kdf Ú>4f~hlnÚ-@)%$_
sljtf ;Ë|x, Ú/lZdÚ-@)%^_ v08sfJo, Úof]4fÚ-@)^)_ sfJo, Úxfj{8sf] rf}tf/LdfÚ
-@)^$_ sljtf ;Ë|x, ÚZj]tkqÚ-@)^&_ dxfsfJo / Úd t aGbL ePsf] 5'Ú-@)&)_
sljtf ;Ë|x k|sflzt 5g\ . g]kfnL ;flxTosf k|l;4 ;h{sx? /fi6«slj dfwj l3ld/],
s[i0fk|;fb k/fh'nL, k|f=uf]kLs[i0f zdf{, k|f=b}j1/fh Gof}kfg], k|f=8f=cle
;'j]bL, k|f=8f= dfwj k|;fb kf]v/]n, k|f1åo clg?4 ltlD;gf / blw/fh ;'j]bL, 6Lsf/fd
zdf{ / e'6fgL g]tf 6]sgfy l/hfn nufotsf e"ldsfx?n] slj bfxfn / pgsf]
sljTjsf ;DaGwdf oy]i6 k|sfz kfl/ ;s]sf 5g\ . cem xf]dgfy ;'j]bLsf] Úgj
5fofjfbsf] 5ljÚ-O=;+=@))*_ / kf]if/fh bfxfn ;Dkflbt Úv]dgfy bfxfn M l;h{gf /
d"NofÍgÚ-@)^(_ h:tf bfxfnsf s[ltdflysf ljleGg ;dLIfssf ljZn]if0fn] t pgsf]
k|ltef / sfJosnfnfO{ a'‰g w]/} ;3fpF5g\ . oL ;a} s'/fnfO{ b[i6ut ub}{ oxfF
bfxfnsf s[lt / ltgsf ljz]iftfdfly s]xL k|sfz kfg]{ k|oTg ul/Psf] 5 M
@=Ú>b\wf~hlnÚ sljtf ;Ë|xleq ;h{s bfxfn
Ú>4f~hlnÚ sljtf ;Ë||x v]dgfy bfxfnsf] klxnf] l;h{gf xf] .
t]O; j6f uB sljtf / b'O6f kB sljtfsf] of] ;Fufnf] s[i0fk|;fb k/fh'nLsf]
e"ldsfåf/f pHoflnPsf] 5 . sljsf ;dfhf]kof]uL wf/0ffx? o;sf ljifoj:t' ag]sf
5g\ . To;}n] t o;sf e"ldsf n]vs k/fh'nLn] eg]sf 5g\,æ>4f~hlnsf sljtfdf
;/n kf/fdf w]/} uDeL/ / dfld{s efj k|jflxt ePsf 5g\ . ltgdf efjgfsf] s'ns'nfx6
klg 5 / ;dfh r]tgfsf] ;nanfx6 klg 5, kL8fhGo lj/xsf] /GsfO klg 5 / lj›f]xsf]
3GsfO klg 5 .
slj bfxfnsf]
Ú>4f~hlnÚsf sljtfn] d"ntM ;fdflhs Gofo, dfgjtf, ;dfgtf, /fli6«otf,
;bfrf/, sd{zLntf, Odfgbf/L, :jR5 k|]d cflbnfO{ cfˆgf l;h{gfsf ljifo agfPsf 5g\
. ;dfhdf JofKt zf]if0f, pTkL8g, bdg, cgfrf/, e|i6frf/, cGofo, ul/aL, /f]u,
bf;tf cflbaf6 d'lQm g} pgsf] rfxgf xf] .
l;Ëf] k':tsnfO{
Ú>4f~hlnÚ sljtfsf gfdaf6 ;Daf]wg ug{
rfxg] pgL g]kfnsf] k"jL{ ;Ldfkfl/sf] :jfledfgsf] ;‹if{df ;xfbt k|fKt
ug]{x?k|lt >4fsf km'nkftL r9fpF5g\ . uf]vf{nLsf] klxrfgsf lglDt ;‹if{ ubf{ j/0f ul/Psf] ;xfbt Pjd\ cft{gfb, anfTsf/,
qmGbg / rLTsf/ a]xf]g{' k/]sf cfdf, lbbL, alxgL, af, bfh', efO ;a}sf /ut / cfF;'sf
cfxfnn] pgnfO{ Jolyt t'NofPsf 5g\ . Oltxf;sf ;Ldf/]vfn] d]rLjfl/ / kfl/sf dg /
efjgfnfO{ cnUofpg g;Sg] pgsf] b[9 ljZjf; pgsf sljtfdf k|s6 ePsf] 5 . g]kfnL
k|s[ltsf gbgbL, kj{t lxdfn / hLjhGt' ;d]tnfO{ To;n] kLl8t t'NofPsf] s'/f pgn]
;'Gb/ ljDa / k|tLssf efiffdf o;/L k|s6 u/]sf 5g\ M
ltd|f] P]o\of eGg]
cft{gfbn]
d]/f] ;u/dfyf /f]Psf]
5
ToxfFsf anfTs[t
gf/Lsf]
cfF;' ag]/
sf];L, u08sL /
s0ff{nL ax]sf] 5
ToxfF k'qzf]sdf k/]sf
cfdfsf] qmGbgdf
oxfFsf] 8fFkm]
d'gfn;Dd klg /f]Psf] 5
-k[=!(_
sljsf] k|jf;L
g]kfnLx?k|ltsf] cfTdLotfsf] ulx/fO 5fDg
oxL sljtf kof{Kt 5 eg] …:jtGq ;]gfgLnfO{
b[li6 lbO /fv]s} 5g\Ú n] klg ToxL ;+j]bgfnfO{ cfTd;ft\ u/]sf] kfOG5 . ef/tsf
l;lSsd, cf;fd, d]3fno cflb ljleGg e"efudf k|jf;L hLjg latfO /x]sf g]kfnL
d"nsf hgtfsf ;d:ofnfO{ b[li6ut ub}{ pgLx?sf] d'lQm / :jtGqtfsf]
cfGbf]ngnfO{ ToxfF dxTTj lbOPsf] kfOG5 . pgLx?n] ToxfF ef]u]sf e'Qmdfg /
ckdfgk|lt slj cToGt ;+j]bgzLn 5g\ / pgLx?sf] d'lQm ;‹if{df pgsf] b[9 ;dy{g
5 eGg] s'/f o;af6 k'li6 x'G5 .
sljleqsf] o'jf ;'ne
k|]dsf] lbof] k|Hjlnt x'Fb} ÚcgfldsfÚdf ctLtsf] k|]dsf] :d/0f ug{ k'Ub5 eg]
Últd|f] ememNsf]dfÚdf dfofn'sf] :d/0f
ub}{ eljiosf] ;'vb ldngsf] ck]Iff ug{ tD;G5 . pgsf] slj Ú;xofqLÚdf
cfkm";Fu} hLjg ofqf u/]sf ;xsdL{x?sf] :d/0f ub{5 . o;af6 s] b]lvG5 eg] slj
vf]nf] t/\of] nf}/f] la:of{] ug{ rfxFb}gg\ / ctLtsf ;FuL ;FlugLk|lt cfTdLo efj
/fVt5g\ .
slj dlxnfx?k|lt ;Ddfg efj
/fV5g\ / pgLx?sf jL/tf Pjd\ ;‹if{sf ufyf sf]g{ ?rfpF5g\ . pgLx?nfO{
lyrf]ldrf]df /fVg] / zÍfn' gh/n] x]g]{x?k|lt pgL JoË\osf efiffdf k|xf/ ug{ clu
;5{g\ ÚzÎfn' cfFvf;FuÚdf . sljsf] ÚCrf ltd|f] hLjg l/Qf] l;pFbf]Údf klg gf/Lsf]
dlxdf ufg ub}{ pgLx?df kfOg] w}o{, h'emf?kgf, pT;u{, Tofu / uDeL/tfdf k|sfz
kfl/Psf] 5 .
slj bfxfn ef]sfgfËf /
sdhf]/sf] pk]Iff ug]{ k|j[lQsf lj/f]wL
5g\ . lgDg juL{o JolQmsf b'Mvbb{;Fu pgL /fd|/L kl/lrt 5g\ . ÚlkogÚ
sljtfdf pgn] sfof{nodf lgDg :t/sf] hflu/df lhpg] Ps sd{rf/Lsf] lbgrof{ /
;d:ofnfO{ ;fj{hlgs u/]sf 5g\ . c¿sf lglDt kz'jt\ hLjg lhpg ljjz lkogn] ef]Ug'
k/]sf cefj, ckdfg, cjx]ngf, pTkL8g,
pk]Iff, kL8f / zf]if0fsf] sxfgLnfO{ sljtfdf ¿kfGt/ u/]/ To;af6 p;nfO{
5'6sf/f lbnfpg' kg]{ cfjZostf af]w pgn] u/fPsf 5g\ . ÚdfUg]Ú zLif{ssf] sljtfdf
klg sljn] lgDg ju{sf ;d:ofx?lt/ Wofg s]lG›t u/]sf 5g\ . ljjz hLjg latfO /x]sf
dfG5]x? s;/L 7'nf7fn'sf lgufxdf hLjg u'hf5{g\ eGg] s'/f pgn] ToxfF :ki6 kf/]sf
5g\ . Úof}6f nfz;FuÚ sljtfn] klg hLjgsf cefj / lg/Lxkgfs} j0f{g u/]sf] 5 .
g]kfnL ;dfhdf ljBdfg rfs8L k|yfsf] gfnLa]nL pgsf] Úgd"gfÚ sljtfn] k|:t't
u/]sf] 5 eg] xfd|f] 6f6 kN6fOsf] cj:yf / sf/0fsf] vf]hL ug]{ sfd Ú6f6 kN6]sf]
dfG5]Údf ul/Psf] 5 . cfˆgf] a'l4df lasf]{ nfUgfn] ljb]zL C0fdf 8'a]sf] /
k/fO{sf] lt/:sf/ / pk]Iffdf u'lh| /x]sf] g]kfnL hLjgnfO{ o; sljtfdf sljn] ;6Ls
¿kdf lrq0f u/]sf 5g\ . ÚltdLÚ sljtfdf sljn] ;DkGgnfO{ ;]jf rfs8L / ljkGgnfO{
x]nfxf]rf] ug]{ clg slxn] Psflt/ / slxn] csf{l{t/ nfUg] cl:y/ k|j[lQnfO{ pbfËf]
kfg]{ sfd u/]sf 5g\ . afn>dsf] pkof]u u/]/ /dfpg vf]Hg]x?k|lt slj bfxfnn]
ÚpmÚ sljtfdf b/f] cf}Fnf p7fPsf 5g\ .
;dfhnfO{ s;/L lgd{n /
:j:y /fVg] eGg] ljifodf slj lrlGtt b]lvG5g\ . pgL b'Jo{;gn] ;dfhdf kf/]sf]
g/fd|f] c;/ cGTo ug{ rfxG5g\ . pgsf] ÚkKn"Ú sljtfn] h'jfn] ubf{ ;Gtfg,
kl/jf/ / ;dfhnfO{ kLl8t t'NofPsf] wf/0ff k|:t't ePsf] 5 . o;/L g} Úlel8of]Ú
sljtfdf To;n] xfd|f] ;+:s[ltdf leq\ofpg yfn]sf] ljs[ltk|lt lrGtf hfx]/ ul/Psf]
5 . xfd|f] v:sFbf] cfly{s cj:yf / g}ltstfsf] af9L k|fs[lts af9LeGbf a9L vt/gfs
/x]sf] s'/f Úaf9LÚ sljtfdf p7fpFb} ;d[l4 / ;Eotfsf] kIf kf]if0f ug]{ sfd sljn]
u/]sf 5g\ . Úaf]Nbf tl:a/x?Ú df klg xfd|f] ;dfhdf ljBdfg cGwljZjf;, cgfrf/,
e|i6frf/, ?U0ftf cflbsf] ljj]rgf 5 . log} sltko s'/fx? Úof}6f sfnkqÚdf klg
plNnlvt kfOG5 . b]zsf] k5f}6]kgf cGTo ug{ sfd x'g' kg]{df s'/f / efif0f dfq}
x'g] u/]sf] jf:tljstfnfO{ ÚpgLÚ sljtfn] cfˆgf] ljifo agfPsf] 5 . s'sd{sf]
cfh{gaf6 /afkm k|bz{g ug{ ;fyLx?nfO{ lrofsf] r':sL r';fpg] enfßLkgfnfO{ Úlrof /
ldqtfÚ sljtfn] 3'o]Fqf] k|xf/ u/]sf] 5 eg] Úd]/f ldq tkfO{+ s:tf x'g'x'G5 <Ú
n] ;TojfbL, cGofo lj/f]wL, hgkIfLo, st{Jolgi7 / k|]/0ffbfoL ldqsf] vf]hL u/]sf]
5 . Úcfkm}b]lv nfh nfUg ;S5Ú df slj cfTd;Ddfgdf cf3ft k'Ug] / nlHht x'g' kg]{
sfd gu/L lz/ pFrf] x'g] sfd ug{ cfu|x ug{ k'u]sf 5g\ eg] Ú;[hgfÚnfO{ ;dfhsf
lk/Joyf cGTo ug]{ dfWodsf ¿kdf k|:t't ug{ rfx]sf 5g\ .
oL sljtfleq k:tf s]
b]lvG5 eg] g]kfnleq / g]kfn aflx/ /x]sf g]kfnL hfltsf ljut / jt{dfgsf lj8Dagf,
sl7gfO / sxfnLnfO{ sljn] /fd|/L cg'e"t
u/]sf 5g\ . pgL ;a}sf clulNt/ To; jf:tljstfnfO{ kl:sg rfxG5g\ . g]kfnL
hfltsf] ;Ddfg x'g] sfd ug{ pgL k|]/0ffsf :j/ ;';]N5g\ . cgfrf/ / a]lytLsf]
;dflKt pgsf] ceLi6 /x]sf] 5 . o'usf w8\sg, /fi6«k|]d, hg hfu[lt / k|s[lt ufgsf
efjgfn] tL cf]tk|f]t 5g\ . pgn] cfˆgf sljtfdf
lg/fzf xf]Og, eljiok|ltsf]
e/f];f / cfzfsf] ;~rf/ u/]sf 5g\
. dfgjLo k|]d / ;b\efjsf] hu]gf{ ub}{ ;dfhsf] pTyfg ug{ slj pBt 5g\ .
#=Ú/lZdÚ v08sfJoleq
;h{s bfxfn
;h{s v]dgfy bfxfnsf]
klxnf] v08sfJo Pjd\ bf];|f] s[ltsf ¿kdf Ú/lZdÚ-@)%^_ b]vf k/]sf] xf] .
l3ld/]-@)%^M#_n] ÚÅbosf /lZdsf] tfgfafgfdf a'lgPsf] sfJoÚsf ¿kdf / ;'j]bL-@)%^M(_n] Úk|s[lt, k|]d, of}jgsf]
s'ts'tL, ;fdflhs aGwg, knfog / cGTodf kZrfQfkx? g} cu|;/ /x]sf]Ú egL l6Kk0fL ul/Psf] of] v08sfJo ;fdflhs ljifodf
s]lG›t 5 . ljleGg cf7 v08df ljeflht o; sfJosf ljifodf :jod\ sfJosf/
bfxfn-@)%^M!#_n] eg]sf tnsf kª\lStx?n] o;sf] jf:tljstfnfO{ k|:6\ofpg ;xof]u k'/\ofpF5g\
M
k|]dLsf dgsf ;a}
jxx¿ vf]n]/ n]v] oxfF
jLof]uL alg aft g}
lj/xsf kf]v]/ 5f8] oxfF
cfF;" s]an
emb{5g\ ca oxfF ;Dem]/ /lZd elg
eLh] nf} cjtf k/]nL
k9\bf of] v08 sfJo} klg
-k[=!#_
k|:t't v08sfJosf] ljifoj:t' / sfJosnf
b'a}nfO{ lgofNg ;lsg] cfFvL‰ofnsf ¿kdf oL kª\lSt /x]sf 5g\ . k|]d / cfF;'n]
of] leh]sf] / sljn] 5Gbdf v08sfJo
ofqfsf] yfngL u/]sf] ;Í]t logn] lbPsf 5g\ . jf:tjdf o; v08sfJodf ;fdflhs
oyfy{nfO{ k|:t't ug{ slj clu ;/]sf] b]lvG5 . o; sfJosL gflosf /lZd hGd]x's]{sf]
;dfh, ToxfF ljBdfg hftLo juL{o lje]b / zf]if0f e|i6frf/, dlxnfx?sf] ;/ntf /
lgZ5ntf, k'?ifsf] x}sd / w"t{tf, To;af6 k/]sf] b'ik|efj, To;sf] kmn:j¿k
dfG5]n] ef]Ug' k/]sf] kL8f / kZrfQfk cflb ljleGg ljifox? o; sfJodf cGtlg{lxlt
5g\ . o;sf ;fy} k|fs[lts jftfj/0fsf] lxF8fO, s'bfO / v]nfO h:tf ljifo klg ToxfF
;d]l6Psf 5g\ . o; v08sfJosL gflosf /lZd / pgsf gfos ;f]xL jftfj/0fdf x's]{sf
5g\ . pgLx?lar dfofk|]d nx/fpF5, Pscsf{sf kl/k"/s ag]/ hLjg lhpg] jfrf aGwg
ul/G5 t/ To;n] ;fdflhs lje]bsf] kvf{n 9fNg ;Qm}g . gflosfn] ;'?df hftkft /
;+:sf/ gldNg] x'Fbf s;/L Ps eO{ a:g ;lsG5 eGg] k|Zg p7fPsL lyOg\ / ljleGg cfzÍf ub}{ eg]sL lyOg\
M
sxfFaf6 l6kL Nofof}
hËnL k|f0fL of] egL
ltd|f afGwj ;f/fn]
;f]wg] 5g\ h;} klg
lg?Q/} eO{ ltdL
pbf;} t eof} eg]
dg{' afx]s s] xf]nf
d]/f] clGtd ;f]rg]
-k[=@%_
Toltv]/ gfosn]
gflosfsf cfzÍfx? lrg]{ k|oTg u/]sf] lyof] . p;n] k|]dsf clulNt/ s'g} afwf
Jojwfg gl6Sg] / cfbz{ hLjg afFRt} k|]dsf aGwgdf /dfOg] s'/f u/]sf] lyof] . p;n]
Clifd'lgn] ;d]t k|]ddf kbf{ hftkft x]g]{ gu/]sf] pbfx/0f k|:t't u/]sf] lyof] .
hftkft / wgL ul/asf] e]befj klg dfG5]x? ahfpg lardf pAh]sf x'g\ eGb} gflosfnfO{
p;n] cfˆgf] k|]ddf cfZj:t kf/]sf] lyof] . cfkm"nfO{ Ps qmflGtsf/Lsf ¿kdf
k|:t't ub}{ p;n] eg]sf] lyof] M
dg jrg ;f/fn] ;dlkk{ eP
klg
oxfF k6Ss kfOGg, Pp6}
af6f] eP klg
pk]Iff / lt/:sf/ ug]{
of] ju{ ;fd'df
of}6f qmflGtsf] vfFrf]
5 clxn] o; wtL{df .
-k[=#)_
gflosf oL s'/fx? ;'g]/
gfosk|lt k'/} ;dlk{t x'G5] . pm k|]ddf nLg x'G5] . ;fyL;FuLsf O{iof{8fx,
3f]rk]r / cfdfafafsf cfzÍf ;a} pm a]xf]b{5] . k|]dsf] cg'e"ltdf p;sf dgleq
cg]s nx/ rNb5g\ . cfˆgf] k|]dLsf] ljof]u / ;Demgfn] p;nfO{ j]bgf / 56k6Ldf kfl/
/xG5 . p;sf dgleqsf] zÍfn] eg] p;nfO{
5f8]sf] 5}g . s]6fsf] dgnfO{ pm sf]/f
sfuh;Fu bfFHg k'Ub5] / :jfy{df k/]/
cfˆgf nflu dl/d]6\g]nfO{ Tofu]sf / pkxf; u/]sf 36gfx? klg ;lDemg k'U5] . cGtdf
gfos;Fu p;sf] b"/L a9\g yfN5 / p;sf] k|tLIffsf] 38L nlDag yfN5 .
lt/:sf/sf] cg'ej ub}{ pm eG5] M
gf/Lsf] h'lg kfP/,
k|tLIff u/g' k/f]
k|]dLsf nflu t8\k]/
lt/:s[t x'g' k/f]
t/ h] hlt e} xfn],
gx'g] eP tfklg
vKg' k5{ oxfF d}n],
vfln cfF;' lkP klg
-k[=@$_
geGb} gfos cfˆgf]
c8fgdf ;bf b[9 /xg ;s]g . pm n/v/fpg
yfNof] . p;n] k|]dnfO{ ;fdfGo ldqtfsf] ;+1f lbFb} k|]dsf s'/f 5f8\g cfu|x ug{
yfNof] . pm gflosfsf] kljq k|]dnfO{
ljs[lt 7fGb} lgM:jfy{ k|]dsf]
cfbz{ 5fF6\g yfNof] . pm gflosf;Fusf] cfˆgf] ldngnfO{ wtL{¿kL /Ëd~rsf
a6'jfx?sf] e]63f6sf ¿kdf cYof{pg nfUof] . o;af6 cfxt x'g k'u]sL gflosfsf] kL8f
emg\ ulx/f] x'g k'Uof] . o;}lar gflosfsf] dg k/]sf] JolQmeGbf cs}{;Fu ljjfx
u/]/ dxfe'n ug]{ sfd cleefjsaf6 x'g uof] . r]nLsf] leqL cfzo ga'emL ul/Psf] ;f]
ljjfx emg\ clezfk aGg' :jfefljs lyof] . To;}n] of] cfTdxTof lgDTofpg] sf/s
ag]sf] s'/f gflosfs} d'vaf6 o;/L JoQm x'g k'Uof] M
csf]{ hGd dxfF km]/L, ldNg] cfzf lnO{sg
cfTdxTof u/]+
d}n], cfzfjfbL eO{sg
afFRg' 3[l0ft e}
eGbf dg{' kf] >]i7 dflgn]
ck/fw gnfuf];\ x}
d d/] :jfledfgn]
-k[=@#_
o; 36gfn] gfos 7'nf]
kZrfQfkdf 8'Ag k'U5 . p;sf nflu ;Dk"0f{ k|s[lt cGwsf/do aGg k'U5 . :ju{df
uP/ cfˆgL k|]o;L;Fu ldng x'g] cfzf JoQm ub}{ wtL{df h:tf] cefj, ul/aL, cGofo,
e]befj, zf]if0f cflb ToxfF 5}g xf]nf
eGg] sNkgf u5{ / cfˆgf] lrQ a'emfpg] k|oTg u5{ . pm :ju{sf] jf:tljstf hfGg]
k|an rfxgf JoQm ub}{ t:t/Ldf r9]/ wtL{df cf]ln{g cfˆgL k|]o;LnfO{ cfdGq0f klg
ub{5 .
klxn] u/]sf s'/fsfgLsf]
:d/0f ub}{ :jfª u/]/ s'/f a'‰g cfkm"n] efj kf]v]sf]df k|f0f g} Tofu]/
gflosf hfFbf cfkm" PSnf], cw{hLljt, pdËxLg, Jofs'n / ljXjn x'g k'u]sf]
ljrf/ gfos JoQm ub{5 . cGTodf O{Zj/ ;lDemFb} s'g} hf]8Ln] k'gh{Gd x'Fbf klg To;
k|sf/sf] ljof]u ef]Ug' gk/f];\ eGg] ck]Iff klg ToxfF ul/Psf] 5 . sfJonfO{ 6'Ë\ofpg]
qmddf sljn] j8{\;jy{ jf b]jsf]6fn] em}F k|s[lt / k|]dnfO{ Psfsf/ t'Nofpg] r]i6f
u/]sf 5g\ . klxnf] k|]ddf wf]sf lbOgfn] cfˆgf] hLjg lg/y{s aGg k'Uof] eGg] s'/f
sljn] cfTd;ft\ u/L o:tf] lgrf]/ k|:t't u/]sf 5g\ M
cfPsf] ;vL klxnf]
lhjgdf x'Fb}g TofUg' a?
TofUg" kb{5
hLjg} olb eg] Tofu]/ 5f8L lbg'
======= ======= =======
7f]lsbf klg jfo'
s]lx lrhdf lg:sG5 lrTsf/ lsg <
xfjf jU5 ;w}+
ljof]lux?sf] ufyf a6'nL sg
-k[=^$_
sljsf] k|f/De sfnLg o;
v08sfJodf ;dfh ;'wf/ g} nIo /x] klg
To;n] :ki6 ¿kdf k|s6 x'g gkfpFbf kf7sn] ck]lIft ;Gt'li6 kfpg g;Sg] l:ylt 5 .
;'?df qmflGtsf/L s'/f ug]{ gfos kl5 l67 nfUbf] hLjg lhpg ljjz x'g' / gflosfn]
cfTdxTofsf] af6f] cFufNg'n] sfJo dfG5]sf] hLjgdf pT;fx 5g{ / cfzfsf] lbof] k|Hjlnt ug{ kl5 k/]sf] 5 .
sljn] O{Zj/ / :ju{df ;dfwfg vf]Hg'df klg of] wtL{ / oxfFsf dfG5]k|ltsf] ljZjf;
w/d/fPsf] kfOG5 . olt x'Fbfx'Fb} klg ;dfhdf ljBdfg ju{e]b, hflte]b, cgfrf/ /
zf]if0fk|lt eg] sljn] cf}Fnf 78\ofPs} 5g\ . pgsf] c;n lgot / sf]dn efj'stfsf]
kl/ro kf7sn] ;xh ¿kdf kfpF5 / cleJolQmn] Åbo 5'G5 . 5Gb / j0f{ ljGof;k|ltsf] ;r]ttfsf] cefj eg]
o; s[ltsf] vl8\sg] s'/f ePsf] 5 .
#=Úof]4fÚ v08sfJoleq ;h{s bfxfn
;h{s bfxfnsf] t];|f]
k':tsfsf/ s[ltsf ¿kdf ¿kdf of]4fÚ-@)^)_
sfJo /x]sf] 5 . l3ld/] -@)^)Mv_n]
bfxfnsf] k"j{jtL{ sfJosf t'ngfdf z}nL ljwfg / efj ljwfgdf b]vf k/]sf]
u'0f:t/sf] k|z+;f ub}{ Únfx'/] x'g ljjz Ps of]4fsf] dfld{s hLjg ufyfÚsf] ;+1f
lbPsf], zdf{-@)^)Mu_n] ÚPp6f em/f]{ /fi6«jfbLsf] pb\uf/Ú 7fg]sf],
ltdl;gf-@)^)M5_n] Ú sljTj 5GbjfbL ;dsfnLg sljx?;Fu 6Ss/ ug{ ;Sg] dfq xf]Og cem
l;h{gzLn, pj{/ / oyfy{k/s /x]sf]Ú egL l6Kk0fL u/]sf] / Gof}kfg]-@)^)M7_n]
Úd"t{ syfj:t' / rl/qsf] JoflKt geP klg cd"t{ ¿kdf b'a}sf]
;"qfTds ¿kdf k|:t'lt /x]sf]Ú eGg] wf/0ff JoQm u/]sf] k|:t't s[lt jf:tjdf
sljsf] prfO yKg] Ps dxTTjk"0f{ s[ltsf ¿kdf /x]sf] 5 . o;df /fi6«k|]dL slj
bfxfnsf dgleq c6];d6]; eP/ /x]sf efjgfsf nx/x¿ a]/f]s6f]s k|jflxt ePsf] b]Vg
;lsG5 . g]kfn / g]kfnLsf Joyfsf ulx/fOdf 8'a'NsL nufP/ ltgsf] j]bgf 36fpg] pkfosf] vf]hL ug{' /
ltgn] ljZj;fd' pk]lIft lt/:s[t geO{
pFrf] lz/sf ;fy k|lti7fdo cl:tTj sfod u/]sf] b]Vg rfxg] sfJosf/sf] leqL OR5f o; s[ltdf k|s6
ePsf] 5 . lzNk Pjd\ efiffz}nLsf] kl/isf/df
klg ljz]if kl/>d ul/Psf] of] s[lt g]kfnL ;flxTosf lglDt bfxfnsf] Ps
pNn]Vo b]gsf ¿kdf /x]sf] 5 .
sljn] ÚsfJoÚ dfq eGg
rfx]sf] / s;} s;}n] dxfsfJosf] ku/L u'yfO ;s]sf] -e§/fO{,@)^$M#!_ of] s[lt
ljleGg ;q j6f zLif{sdf ljeQm 5 . dxfsfJosf nflu cfjZos ljifoj:t' cfkm"df
;dflxt u/] klg gfgf 5Gbsf] u'~hg eg] o;df ;'Gg ;lsFb}g, cg'i6'k\ 5Gbsf] Ps5q
cflwkTo o;df kfOG5 . g]kfnleq sfddfd gkfP/ lab]l;O{ nfx'/] aGg' kg]{ xfd|f]
l:ylt ;'?sf] v08df jl0f{t 5 . lgDg
ju{sf dfG5]n] /fi6«sf lglDt s]xL ug]{ OR5f eP klg Tof] s;/L t'lxG5 /
>ldsx?sf b'lbb{ Pjd\ x'g]vfg]sf ;'lbg s;/L lkm5{g\ eGg] s'/fsf] a]lnla:tf/
nufpFb} nfx'/ hfg' kg]{ ljjztf sfJosf/n] oL zAbdf j0f{g u/]sf 5g\ M
clzIff / u/LaLn] nf6f]
em}F afFRg' kb{5
/f]huf/ gkfP/ ef]sf] e} dg{'
kb{5
gkf/L pRr s}No} lg em'sfO{
lz/ afFRg' 5
d'lQm kfpg oLaf6 nfx'/}
hfg' kb{5
-k[=%_
jf:tjdf b]zdf vfgf,
gfgf / 5fgfsf cfwf/e"t cfjZostfn] t lk/f]n]s} 5, lzIff / :jf:Yosf ;d:of
klg sxfnLnfUbf 5g\ . cem km6fxf, ;fx', w"t{, 5§' / :jfyL{x?n] lgd'vfsf]
x'd{t lng] sfd emg\ 8/nfUbf] 5 . sfJosf/ oL jf:tljstf;Fu kl/lrt 5g\ . b'MvL
ul/asf log} cj:yfn] pgLx?nfO{ nfx'/] aGg ljjz agfPsf] s'/f pgn] sfJofTds
efiffdf clu ;f/]sf 5g\ .
Úcfdfsf] dfofÚ zLif{s
cGtu{t cfˆgf] d'6'sf] 6'qmfsf ¿kdf /x]sf] / cfkm"n] nf8Kof/n] x'sf{Psf]
5f]/f] lab]l;Fbf cfdfsf dgdf kg]{ cf3ftsf] ;hLj aofg 5 . uef{j:yfsf] c;xh
cj:yfb]lv k|zj kL8f a]xf]b}{ / gfgf afnnLnfsf cg'ej ;FufNb} x'sf{Psf] ;Gtfg
k/b]z nfUbfsf] kL8f Pp6L cfdfsf lglDt csNkgLo x'g' :jfefljs 5 . clg t cfdfsf]
Joyf oL zAbdf kf]lvG5 M
5f]/f5f]/L x'Fbf 6f9f
slt kf]Nb5 of] dg
Joyf a'lemGg cfdfsf]
cfdf g} gagLsg
-k[=&_
afnssf ¿kdf ;Gtfgn]
u/]sf lqmofsnfksf] pgnfO{ ;Demgf x'G5 . p;n] v]Ng] n'sfdf/L, p;n] ug]{ pk›j /
p;n] nufpg] 3'sL{sf] cfdf ;Demgf ub{l5g\ . p;n] v]Ng] rf}/, ToxfFsf af]6 la?jf
/ ufO{j:t' ;a}n] pgnfO{ 5f]/fsf] emNsf] nufpF5g\ . oL klÍ\tx?n] sljsf o:t}
cleJolQmsf] k|ltlglwTj ub{5g\ M
cf]5\ofgdf ;w}F
eGYof] Úcfdf kms{ otf ltdL
8/ nfU5 dnfO{ df
ptf kmls{lbFbf ltdLÚ
axfgf slt uYof{]
Tof] b"wsf nf]en] eg]
Ú9f8]n] vfG5 nf}Ú
eGYof] ÚltdL kms{\of} ptf eg]Ú
-k[=!@_
jL/ hGdfpg] g]kfnL
cfdfx?sf] ljZjn] sb/ ug{' kb{5 eGg] s'/f klg sljn] hf]8tf]8n] p7fPsf 5g\ . ;+;f/nfO{ g} cfˆgf jL/tfn] cfZro{ rlst agfpg]
jL/ ;Gtltsf] sb/ x'g g;s]sf]df t sljsf] lrQ b'v]sf] 5 g}, ltgsf jL/
dftfsf] a]jf:tf x'Fbf s;}n] lsg cfafh
p7fPg eGg] klg u'gf;f] /x]sf] 5 . wgLsf
wglt/ dfq} e'Ng] ;‹;+:yfsf rqmJo"x tf]l8g' kg]{ tyf clzIff / ul/aLsf sf/0f xfd|f] xs x/0f x'g'
gkg]{ ljrf/ klg oxfF k|:t't 5 .
sfJosf gfos of]4f
nfx'/] ag]/ ljb]zdf a:tf klg :jb]zsf] lrGtf u/]/ u'?nfO{ kq k7fpF5g\ . pgL
g]kfndf cfPsf] kl/jt{gk|lt cfzfjfbL 5g\ . ;fdGtjfbsf 7fpFdf ;dfhjfb cfP/ wgL
ul/asf] vfN8f] k'l/g] Pjd\ clzIff, rfs/L k|yf, bf;tf / a]/f]huf/L x6\g] cg'dfg
pgn] u/]sf 5g\ . ljb]zdf sfd ubf{sf si6af/] pgL eG5g\ M
;Gt'li6 slxNo}
x'Gg csf{sf] b]zdf oxfF
lt/:s[t x'g} k5{
/ftlbg ljb]zdf
c;'/lIft dfg]/
5f]8Psf si6sf ;a}
sfo{ dfq x'Fbf
/}Ú5g\ xfd|f nflu oxfF ;w}F
-k[=!$_
of]4fsf] kqsf] hafkm
u'?åf/f lbg nufP/ kl/jt{gkl5 klg b]zsf] xfnt g;'„]sf] jf:tljstfdf sfJosf/n]
k|sfz kf/]sf 5g\ . ljb]zdf /xFbf klg :jb]zsf] lrGtf u/]sf]df u'?n] v';L k|s6
ub}{ r'gfa lht]/ cfPsf g]tfx? klg :j}R5frf/L ePsf], r'SnLrfSnL a9]sf],
kh]/f]sf] df]x hfu]sf], /fi6«jfbLx? d"s bz{s aGg' k/]sf], bnLo :jfy{n]
ubf{ /fi6«lxt cf]em]n k/]sf], ljb]zL rnv]nn] n]G8'k hGdg] ;Defjgf a9]sf],
e|i6frf/ ;+:yfut ePsf], dfcf]jfbL pu|jfbsf sf/0f czflGt dlRrPsf], e'6fgL
;d:ofn] lgsf; gkfPsf] h:tf ljleGg hfgsf/L u'?åf/f of]4fnfO{ lbOPsf] 5 . o;
l:yltdf klg cfzf gdf/]/ gjLg eljiosf lglDt ;a} hgf hLljt /x]sf] ljrf/ klg pgn]
JoQm u/]sf 5g\ . o;sf ;fy} ljb]zdf b]zsf] gfd /fVg / k'vf{sf] OHht ;Dem]/ sfd
ug{ klg u'?n] ctL{a'l4 lbPsf 5g\ . sljn] dlt ;k|]/ g]tfu0fdf ;b\a'l4 cfcf];\
eGg] sfdgf klg o;df u/]sf 5g\ .
a]nfotL ;]gfdf /x]sf
g]kfnLx?nfO{ cfol/;x?sf] cfGbf]ng bafpg pkof]u ul/Psf] k|;Ë lemSt} ;fd|fHojfbL
:jfy{, if8\oGq / bfpk]rsf] kf]n vf]Ng] sfd
sfJodf ul/Psf] 5 . ToxfF /x]sf] g]kfnLx?k|ltsf] 3l6of ljb]zL ;f]rfO /
cfˆgf] Hofg hf]ufpg c¿nfO{ zq';fd' emf]:g] w"t{tfnfO{ pbfËf] kfg]{ sfd klg
oxfF ul/Psf] 5 . sdhf]/ d'n'sx?;Fu ul/g] o'4 / hgqmflGtsf gfddf ul/g] u[xo'4sf
k5fl8 xltof/ laqmL ug]{ zlQm ;DkGg
d'n'sx?sf] :jfy{ s;/L n's]sf] 5 eGg] s'/f v'n:t kfg]{ k|oTg klg oxfF ePsf] 5 .
sfJodf 3fOt] :jtGq
;]gfgLsf d'vaf6 g]kfnL of]4f;fd' /flvPsf s'/fx? cToGt dggLo 5g\ . cfˆgf]
d'n'ssf] :jtGqtfsf nflu nl8 /x]sf
;]gfgLsf lj?4 Gofok|]dL g]kfnLx? n8\g' pko'Qm 5}g, a? ;fgf d'n'sx? ldn]/
;fd|fHojfbL HofbtL lj?4 hfO nfUg' kb{5 eGb} c¿sf] lk5nUu' gaGg o;/L ;Nnfx
lbOPsf] 5 M
o:tf] tYo a'emL jL/
lk5nUu" gxf}F ca
gafFrf}F lgTo af]s]/
ckdfgL syf cem
ga]r lk|o g]kfnL
cl:tTj ca nf} st}
Oltxf; s;} dfg{ 5'6
5}g sxLF st}
-k[=$&_
3/lt/ g]kfnL of]4fsf] ljof]udf pgsL hLjg ;FlugL
lj/xdf e'6e'l6P/ hLjg ws]Ng ljjz l5g\ . pgsf] cl:dtf hf]ufpg;Dd klg pgnfO{
uf/f] 5 . o; l:yltdf Pp6f nfx'/]sf] 3/fo;L kIf slt zf]rgLo 5 eGg] s'/f :ki6
kfl/Psf] 5 .
oL ;a} s'/fnfO{ em]Nb}
cg]s cf/f]k / ckdfgsf lar of]4fsf] hLjg u'lh|Fbf] 5 . 3fOt] :jtGq ;]gfgLsf] jrg
jf0f nfu]kl5 of]4fn] lbPsf] hafkm cToGt dfldd{ 5 . g]kfnLx?sf] z"/tf,
jL/tf Pjd\ zflGtlk|otf ;+;f/ k|l;4 /x]sf] / c¿sf] :jtGqtfk|lt klg plQs} ;Ddfg
efj /x]sf] ljrf/ pgL JoQm ub{5g\ . cfˆgf] e"efu c¿n] x8k]sf] / cem} klg
l5d]sLn] l;dfgf ldRg] u/]sf] tYo klg pgL hfgsf/L u/fpF5g\ . ;]gfsf] ¿kdf
csf{sf] b]zdf sfd ug{' k/] klg c¿dfly cflwkTo hdfpg] lgot g]kfnLsf] g/x]sf]
s'/f klg pgL JoQm ub{5g\ . ;fdGtjfb / ;fd|fHojfbn] cfkm"x?nfO{ ;tfPsf]
kL8f pgL o;/L k|s6 u5{g\ M
g t /Ifs xf}F xfdL
;fd|fHojfbsf] oxfF
g t kf]ifs xf}F
xfdL ;fdGtjfbsf] oxfF
xfdL s]jn of]4f
xf}F dfGb}5 cfh ljZjn]
tyflk kL8Lt} g}
5f}F ljZjsf åo jfbn]
-k[=#(_
:jtGq ;]gfgL;Fu
s'/f u/]sf] uf]/fnfO{ dg gkg{' :jfefljs lyof] . To;}n] g]kfnL of]4fdfly
ckdfghgs Jojxf/ uf]/faf6 x'g yfNb5 . g]kfnLx?nfO{ bf;sf ¿kdf lrlqt ul/G5 / hËnL
kz'sf] ;+1f lbFb} xs clwsf/sf s'/f gug{ bafa lbOG5 . uf]/fsf] cfb]zsf] kfngf
gu/L uf]/f ;/x pkbfg cflbdf ;dfg xs vf]Hg ldNb}g egL ctL{ lbOG5 .
g]kfnL of]4fn]
h:tfnfO{ t:t}sf 5fF6n] d'vel/sf] hafkm lbG5g\ . ef/t jif{sf /hf}6fx?nfO{ ;d]t
lkm/ËLsf] k|j]z /f]Sg ;r]t u/fpg] g]kfnLx? lyP eGb} cfˆgf] :jtGqtf /Iffsf nflu
ljutdf g]kfnLx¿n] u/]sf] o'4 / To;sf] c;/ b]v]/ pgLx?nfO{ cfˆgf] ;]gfdf
leq\/\ofpg] sfd cË|]hn] u/]sf] s'/f of]4fn] :ki6 kfl/ lbG5g\ . n'6]/fsf ¿kdf
;+;f/df cftÍ dRrfpg], c:qz:q a]Rg o'4 /Rg] /
cfkm"nfO{ u'g nufPsf g]kfnLx?k|lt s[t£g aGg] cË|]hsf] v'n]/ lj/f]w
ul/ lbG5g\ . of] s'/f ;Xo gePkl5 uf]/f sdfG8/ RofKknåf/f xfO{ sdfG8 ;dIf g]kfnL
lj?4 ph'/L k5{ . lj›f]xLx?;Fu ;fF7uf7 u/]sf], cfkm"x¿nfO{ zf]ifs,
o'4lkkfif'sf ¿kdf nfl~5t u/]sf], ;‹ ;Ë7g lgdf{0f ug{ nfu]sf], cg'zf;g tf]8]sf]
cflb cg]s cf/f]kx? nufOG5 . xfO{ sdfG8n] hfoh gfhfoh 5fglag gu/L tL cfIf]kd}
ljZjf; u5{ . zq';Fu s'/f ug{', zq';Fu ldn]/ ckmafx km}nfpg', cfkm"x¿nfO{
zf]ifssf] cf/f]k nufpg' / ljleGg ;'ljwf dfu ug{' h:tf kmQ'/ nufP/ g]kfnLx?nfO{
sf/afO{ u/L hflu/af6 lgisf;g ul/G5 .
g]kfndf cfPsf]
kl/jt{gn] hglxt ug{ g;s]kl5 cg]s k|sf/sf u'gf;fx? ;'Gg' kg]{ l:ylt pTkGg x'G5 .
g]t[Tjsf] c;Ifdtf, ;Qfsf] pGdfb / s'zf;gn]
Jofks dfqfdf c;Gt'li6 pTkGg u5{ . dfcf]jfbL hgo'4sf gfddf ljWj+; dlRrG5
. s}og\ ef}lts ;+/rgfx? Wj:t x'G5g\, dfG5]x? dfl/G5g\ / a:tLx? l/lQG5g\ .
k'vf{sf] uf}/jdo k/Dk/f w/fkdf k5{ . o:tf] l:yltdf s;/L ;'wf/ Nofpg] eGg]
lrGtfn] sljnfO{ lk/f]Ng;Dd lk/f]n]sf] 5 . g]kfn cfdfsf jrgsf ¿kdf oL Joyfx?
kf]Vt} ;+;f/el/sf g]kfnLnfO{ :jb]z kms]{/ ;Í6 df]rg ug{ cfXjfg ul/Psf] 5 .
of]4fn] ljb]zL
;]gfsf ¿kdf /xFbf w]/} s'/f u'dfpg k'Ub5 . p;sf] ;'Gb/ ;kgf k'/f x'g' t stf xf]
stf pN6} cg]s ;d:of p;sf clulNt/ t]l;;{\5g\ . kfl/jfl/s lahf]usf] cj:yf ef]Ug
pm ljjz x'G5 . 3/ etfe'Ë ePsf] x'G5 . c¿ t s], cfˆg} Kof/L kTgL klg pmaf6
6fl9O{ cs}{sL eO ;s]sL x'G5] . o;n] ubf{ pm 7'nf] kZrfQfkdf kb{5 M
;f/f o}jgsf] sfn
csf{sf nflu ;'lDkO{
dft[e"ld /
;Gtfg st{Joaf6 klG5O{
g;sL a'‰g cfdf /
lk|ofsf] efjgf ;w}F
k5'tfpg afx]s aR5
s] nfx'/];Fu}
Psflt/ 3/sf] o:tf] b'b{zf 5 eg] csf{l{t/ Pp6} ;}lgs ;]jfdf uf]/f
/ cfkm"x?sf] ;'ljwfdf 7'nf] cGt/ 5
. clg dg a'emfpg] 7fpF sxfF /xG5 < To;}n] g]kfnL of]4fx?n] lj›f]xsf] cfuf] ;NsfpF5g\ . ;dfg
;'ljwfsf] dfu dfq xf]Og, lht]sf] cfOl/; 6fk'nfO{ Úgj g]kfnÚ 3f]if0ff ug]{
p¢f]if pgLx? u5{g\ . pgLx? g]kfn cfdfaf6 r'Fl8Psf ;a} cË ufF;]/ zlQmzfnL g]kfn
lgdf{0f ug]{ k|0f u5{g\ . o;af6 uf]/fx?sf] ;ftf]k'Tnf] p8\5 / lj›f]x /f]Sg /
cfOl/; 6fk' cfˆgf sAhfdf /fVg/ g]kfnL of]4fx?sf] dfu k'/f ug]{ k|:tfj ;+;b\af6 kfl/t x'G5 .
of]4fx?sf dfu k'/f eP/
pt} a:g] ;'ljwf k|fKt eP klg g]kfnsf] dfofn]
pgLx?nfO{ b]zd} kmsf{pF5 . g]kfnsf gldn]sf s'/fx? ldnfP/ oxLF a:g] /
ljZjdf g]kfnsf] k|lti7f a9fpg] sfd ug]{ k|0f pgLx? ub{5g\ . oxfFsf] zf;gdf ePsf
v/faLnfO{ ;dfKt kfb}{ / xToflx+;fnfO{ ;bfsf nflu cGTo ub}{ zfGt / ;d'Ggt g]kfn
agfpg] ;'Gb/ /x/ pgLx?n] ;Fufn]sf 5g\ . sfJosf/n] tnsf klÍ\tx?df o; /x/sf]
cfef; u/fPsf 5g\ M
g ;S5g\ afFRg g} e|i6 g
x'G5 b]z b'a{n
g aU5g\ cfF;' cfdfsf, g
kf5f}{+ dg b'a{n
g x'G5 rn cf} v]n
ljb]zL zlQmsf] st}
o:tf] g]kfn kfg]{ 5f}F
ca rfF8} ldnL ;a}
o;/L x]bf{ bfxfndf ljBdfg
k'vf{sf] jL/tfsf] ufg / :jfledfg, Gofo / :jtGqtfk|ltsf] ;dk{0f, /fi6«k|]d,
g]t[Tjdf b]vf k/]sf] ljrngsf] cfnf]rgf, xToflx+;f lj/f]wL efjgf, zflGtlk|otf,
g]kfn / g]kfnLsf] ;d'Ggogsf] clenfiff h:tf s'/fnfO{ Úof]4fÚn] cleJolQm lbPsf] kfOG5
. sfJon] syfgssf] z[Înfa4tfsf] cem} ck]Iff u/] klg sfJosf/sf dgdf c6];d6]; eP/
a;]sf efjgfsf e]nnfO{ k|efjsf/L ¿kdf k|s6 u/]sf] 5 . g]kfnLx?n] ljb]zdf
nfx'/]sf ¿kdf a]xf]g{' k/]sf e'Qmdfg, c¿sf :jtGqtfdfly hfO nfUg' kg]{ l:ylt,
a]xf]g{' k/]sf] lje]b / ckdfgsf s];|f s];|f s]nfpFb} b]zleq} g]kfnLx? /dfP/ a:g
;Sg] jftfj/0fsf] l;h{gfdf slj bfxfn bQlrQ eP/ nfu]sf] sfJon] k|dfl0ft ub{5
. ljDa
/ cnÍf/sf] df]xeGbf klg ljrf/sf] ;Dk|]if0fk|lt sljsf] ljz]if cfsif{0f
cg'e"t x'g] k|:t't sfJonfO{ dxfsfJon] ck]Iff ug]{ ax'ljw 5GbnfO{ cfdGq0f
gu/]s}n] xf]nf sljn] o;nfO{ sfJo dfq eGg ?rfPsf] kfOG5 . ljifout ljljwtf /
cfofdsf b[li6n] eg] of] lgs} km/flsnf] 5 .
ljDafnÍf/sf] k|of]u klg 7fpF 7fpFdf kfOG5 eGg] s'/fsf] Ps pbfx/0f
o; k|sf/ 5 M
afnuf]kfnsf] h:tf] p;sf]
g6\v6]kgf
Tof] nf8] af]n dfw'o{
;lsG5 la;{g} sxfF <
-k[=!@_
;'j]bL-O=;+=@))*_ n] o;
sfJoaf/] eg]sf 5g\,æ of] v08sfJoeGbf t w]/} Jofks 5 . pkdxfsfJo eg] h:t} xf] .
csf]{ zAbdf of] Út?0f tk;LÚ h:t} gJosfJo xf] . n/t/f dxfsfJoeGbf of] sd
zlQmzfnL 5}g .æ jf:tjdf sljTj / lzNk b'a} b[li6n] bfxfnsf] of] sfJo Ps
dxTTjk"0f{ k|flKt xf] .
%= Úxfj{8sf] rf}tf/LdfÚ sljtf ;Ë|xleq ;h{s bfxfn
Úxfj{8sf] r}tf/LdfÚ
-@)^$_ nfO{ slj bfxfnn] lgofqfTds sljtf ;ª\u|xsf] gfpF lbPsf 5g\ . sljn] cfˆgf]
cd]l/sf a;fOnfO{ sljtfdf kl/0ft u/]sf] b]v]/ ;'j]bL -@)^$M s_n] pgsf sljtf gofF
cf/De ePsf] cfk|jf;sf] efjfTds r]tgfsf ;+jfxs ePsf 5g\ egL Úcd]l/sf M g]kfnL
;kgfsf] kl/j]zÚ zLif{ssf] e"ldsfdf l6Kk0fL u/]sf 5g\ . o;} s[ltaf/]
ltdl;gf -@)^$ M 3_n] æ oL ;a} sljtfx?df sljn] cd]l/sfnL k|jf;sf ;dodf ul/Psf
ofqfsfnLg k|efj / k|s[ltnfO{, :jtGq / :jR5Gb hLjg k4ltnfO{ a8f] Åbo:kzL{ 9Ën]
k|:t't ug]{ snfdf sf}zn k|bz{g u/]sf / lgs} ;kmn /x]sf klg b]lvG5g\ .æ egL
cfkmgf] wf/0ff ;fj{hlgs u/]sf 5g\ .
k|:t't s[ltsf ;QfO; j6f
sljtfx?dWo]sf] Úxfj{8sf] rf}tfl/dfÚn] ;ª\u|xs} zLif{s x'g] df}sf kfPsf] o;
;ª\u|xdf hDdfhDdL ;QfO; j6f sljtf ;Ë[xLt 5g\ . sljn] :jLsf/ u/] em}F oL sljtfn]
Psflt/ cd]l/sfsf ljz]iftfnfO{ lrgfpF5g\ eg] csf{l{t/ aflx/af6 cd]l/sf k'u]sf
cfk|jf;Lsf efjgfnfO{ JoQm ub{5g\ . slj :jod\ ToxfFsf] cfk|jf;g ef]Ug]df kg]{
ePsfn] sljtf oyfy{ / hLjGt x'g' :jfefljs 5 .
xfj{8 ljZj ljBfno /
ToxfFsf] jftfj/0faf6 slj lgs} k|efljt b]lvG5g\ . pgnfO{ vf; u/]/ ljleGg sfo{qmd
u/]/ tyf snf k|bz{g u/]/ ljBfyL{n] ljZj ljBfnodf z'Ns hDdf ug]{ k|rng /
>4fk"j{s xfj{8sf] d"lt{sf kfpdf xft /fVg] u/]sf] b[Zo dg k5{ . clg pgL sljtf sf]5{g\ /
ToxfFsf rngnfO{ cfkmgf b]zsf rng;Fu bfFHg k'U5g\ . pgL ToxfF ljBfyL{n] 1fg
k|flKtsf nflu ;dlk{t eO{ snf k|bz{g ug]{ ePsfn] xfd|f] /Tgkfs{sf] gf}6ÍL
k|bz{gsf] eGbf a]Un} ljlzi6 p2]Zo kfP/ /dfPsf 5g\ . o;/L g} cfˆgf] b]zdf
d"lt{nfO{ kx/f lbOg] t/ ToxfF :j:km"t{ >4f vGofOg] u/]sf]
b]v]/ klg pgL bª\ª 5g\ . ÚcfdGq0fÚ
zLif{ssf] sljtfdf :jtGqtfnfO{ cftÍjfbn] lbPsf] xfFs / cfˆgf] b]zdf zflGt
vnalnPsf] l:yltk|lt slj lrlGtt b]lvG5g\ . pgL zflGt / :jtGqtfsf] ;dfud rfxG5g\
. Úgfou|fnfO{ :jfutÚ df slj bfxfn gfou|fsf] cfsif{0faf6 nlÝP/ efj's ag]sf 5g\ /
ToxfFsf uh{gdf cfF;', rLTsf/ / j]bgfsf :j/ u'lGhPsf] cg'e"lt u5{g\ . sf];L
/ sfnLnfO{ k'Hg] cfˆgf] ;+:s[ltsf] j0f{g ub}{ gfou|fnfO{ cfltYosf lglDt cfdGq0f
ug]{ sfd klg pgn] u/]sf 5g\ . cfkgf] ;+:s[ltsf] j}lzi6\o af]w u/fpg] pgsf]
ceLi6 klg oxfF k|sl6t 5 . ÚhDsfe]6Ú sljtf b]zelQmn] cf]tk|f]t 5 . g]kfn cfdfsf]
;d]t cl:tTjnfO{ w/fkdf kf/]/ pgnfO{ k/fO{sf] z/0ffyL{ agfpg vf]Hg] / cfkm"
klg ljb]zsf] ;'v;ondf /dfpg vf]Hg] k|j[lQk|lt oxfF cfnf]rgfTds b[li6 nufOPsf] 5
. sljn] c¿sf] h';eGbf cfˆg} l9F8f] / u'G›'ssf] emf]n tyf kfvf kv]/fdf /dfpg
lbPsf] cleJolQm cToGt Åbo:kzL{ 5 . Ú6fOD; :SjfP/Údf sljn] ToxfF k|blzz{
a}F;fn'x?sf] rltt{nfk|lt cfˆgf] cfsif{0f JoQm u/]sf 5g\ . Úkm]l/ uf08Lj p7\g
;S5Údf s[lqd ;f}Gbo{sf] wSs' nufpFb} cfkm"nfO{ lv:;L Pjd\ ckdflgt
ug]{x?k|lt k|xf/ 5 . km'n / jgjf;Lsf k|tLs v8f u/]/ jgjf;LnfO{ x]lkPdf k'gM nÍf hNg ;Sg] / uf08Lj
p7\g ;Sg] r]tfjgL jgjf;Lsf tkm{af6 km'nnfO{ lbOPsf] 5 . ÚcfdfnfO{ lr7LÚ
/fli6«otf / dfgjtfsf efjn] leh]sf] 5 . g]kfnLx?n] b]zsf xf]n]/L, b'g}, ;f]n'
cflbdf ef]u]sf 36gf dfq xf]Og, O/fs / ckmuflg:tfgdf ef]u]sf ;f:tLsf] ;d]t ;Demgf
u/fpFb} ljb]zdf / cem vf; u/L cd]l/sfsf]
le;f, gful/stf / lu|gsf8{df /Dg vf]Hbfsf kL8fnfO{ o;df cleJolQm lbOPsf] 5 /
b]zk|]dsf] efjgf k|jflxt ul/Psf] 5 . ÚdfOsn / ;lngfÚdf kfZrfTo :jR5Gbtf /
k"jL{o cfbz{sf] 5gs lbFb} e|d/ k|j[lQ cFufNg] kl:rd] dg'hx?k|lt s6fIf
kfOG5 . Úlx6n/jfb sxfF uPsf] 5 <Ú
zLif{ssf] sljtfdf sljn] lgd'vf / lg/k]Ifsf af/]df af]Ng] JolQmsf] wtL{df cefj
cg'ej u/]sf 5g\ . ufGwL, lx6n/, d';f]lngL, rfË, rf]j cflbsf] d"lt{ 78\ofP/
;Ddfg ul/Psf] t/ dfS{;, n]lgg / dfcf]sf] pk]Iff ul/Psf] k|f;fb b]Vtf pgL
hftwd{, j}ej cflbsf a'O{ r9]/ ljlwn] xf]Og x's'dn] zf;g u/]sf] lgisif{
lgsfN5g\ / ;+;f/af6 lx6n/jfb guPsf] 7x/
ub{5g\ .
Úljjz r]/Lx?Údf km'nn]
XjfO6 xfp;x?nfO{ l;Fuf/k6f/ u/] klg ;+;f/df ;'uGw k|jfx x'g g;s]sf] / k'ik
sf]lknfdf /utsf] l5sf{ kg{ g5f8]sf] dfldd{ egfO ljBdfg 5 . ;'Gb/ ljDa / k|tLssf
efiffdf ÚcfzflGjt aGbL;FuÚdf sljn] cd]l/sfdf cfkm"x?n] c3f]lift aGbLsf
¿kdf ef]Ug' k/]sf] ?Gr] hLjgsf] dd{
kf]v]sf 5g\ . Úgs]l/of];\ ljZjdfglrq c¿Údf sljn] cd]l/sfsf] gy{ O:6 UofF;
:6];gleqaf6 cfkm"n] aflx/sf] lxdkftsf] b[Zo b]Vtf dgdf pTkGg o'4 lj/f]wL
efjgfx?nfO{ sljtfdf ¿kfGt/ u/]sf 5g\ / zlQmsf] k|of]u u/]/ cfkm"
cg's"nsf] ljZj dfglrq agfpg vf]Hg] s'lgotk|lt va/bf/Lsf cf}Fnf p7fPsf 5g\
. lk|o;L;Fusf] la5f]8sf] kL8f Út:jL/df d':sfg vf]H5Údf kfOG5 eg] Úgn]lvg]
sljtfÚn] Pp6f qmflGtsf/Lsf] lgeL{s
aofgsf] ;fdYo{ k|:t't u/]sf] 5 . Úcd]l/sfdf ;Gtltx?Údf oGq dfgjsf ¿kdf cd]l/sfdf u'h|Fbf]
k|jf;Lx?sf] aGwsL hLjgsf] j0f{g ul/Psf] 5 . slj bfxfnsf] :jtGqtf /
dfgjtfk|ltsf] ;b\efj / ;Ddfg ÚPSsfO;f}F ztfAbLsf] 3f]if0ffkqÚdf b]Vg ;lsG5 .
o;sf nflu XjfO6 xfp;n] 5/]sf] e|d lrg{ / To;n] dfgj lxt ljk/Lt u/]sf sfddf
aGb]h nufpg pgL rfxG5g\ eGg] s'/f o;n] k|:6\ofPsf] 5 . t];|f] ljZjsf k|f1nfO{
UofF; :6];gsf] s'NnL Pjd\ k|ltli7t g]tf cleg]tfnfO{ af/ / /]:6'/fsf] j]6/df
kl/0ft ug{ ;Sg] eGb} cd]l/sfk|lt x'?Ss x'g]x?nfO{ kf7 k9fpg] hdsf]{ Úo:t} /x]5
cd]l/sfÚdf ul/Psf] 5 . …gofF cfzfÚdf k|hftGqk|ltsf] k|xf/sf] k|lt/f]w ub}{ Ú
luÝf rkfpg kNs]sf] jgs/sf] x'nÚnfO{ pBfg ;vfk kf/]/ dflns aGg g;lsg] jf:tljstf
af]w u/fOPsf] 5 / lg/fzfsf] t'jfFnf] kG5fpFb} eljio pHofnf] 5 eGg] cfzfsf]
;~rf/ ul/Psf] 5 .
Úclenfiff k"/f
u5{Ú sljtfn] cd]l/sL r'gfasf] lg0f{o p;sf o'4 / bdgn] ug]{ u/]sf] s'/f ;6Ls
¿kdf /fv]sf] 5 . leotgfd o'4, zLto'4, o'/f]knfO{ sdhf]/ agfpg] o'4, bf];|f]
ljZjo'4, ljg nfb]g / ;2fd lj?4sf] o'4 cflb cg]s o'4sf] ToxfFsf r'gfadf s/fdt
/x]sf] 7x/ sljn] u/]sf 5g\ . ToxfFsf dtbftf lkmlnK; / hLdnfO{ ;Nnfx lbFb}
k|hftGq / dfgj clwsf/sf gfddf tfgfzfx gagfpg / ljj]ssf] dt k|of]u ug{ pgn]
;Nnfx lbPsf 5g\ . Úpl7;s] ;x;| xftx?Ú qmflGtsf/L efj ePsf] sljtf xf] . ce]B
elgPsf] lsNnf elTsg] p¢f]if ;lxt cfdfsf cfF;' k'l5g] c7f]6 oxfF kfOG5 .
cd]l/sfnfO{ k'g]{sf] h'g 7flgP klg b'Jo{;gLx?sf] ;fd|fHon] 9fs]sf cg]s 7fpFx?
ToxfF /x]sf / ljZjsf k|yd dfgjsf ¿kdf ljZj lblUjhosf] ;kgf b]Vg]sf] cfˆg} cfFug
;d:of u|:t /x]sf] lgisif{ sljsf] /x]sf] 5 . ÚgUgtf b]lVbgFÚdf jfl;ª\6g 8L=;L=df
gfËf] gfr k|bz{gdf ;+nUg Ps o'jtLsf] k|;Ë p7fO{ ZnLntf / cZnLntfsf] ax;
5]l8Psf] 5 / ToxfFsL Ps gf/Ln] ;f] k|bz{g cZnLn gePsf] ljrf/ s;/L JoQm ul/g\ eGg]
s'/f k|:t't ub}{ cZnLntfnfO{ x]g]{ ToxfFsf] Ps b[li6sf]0f;Fu kl/lrt u/fOPsf] 5
. Úcflv/ 55{ xfjfn] km]l/ Ps d'7L v/fgLÚ slj bfxfnsf] uLlt nosf] /rgf xf] .
nf]e, df]x, c1fg, lje]b cflbdf 8'Agfn] hLjg ;fy{s gx'g] ;Gb]z k|jflxt ub}{
hGde"ldk|lt cf:yf / df]x hufpg] hdsf]{ o;df ul/Psf] 5 . ÚtkfO{+x?nfO{
;'Dkb} 5'Údf bfxfnn] sljtfk|ltsf] cfˆgf] cg'/fu b]vfPsf 5g\ / o;af6 wg k|lti7f
k|fKt gePsfn] o;nfO{ kl/Tofu ug{ ldq
d08nLn] lbPsf] ;NnfxnfO{ gsf/]sf] hfgsf/L lbPsf 5g\ . Ú;dk{0fÚdf cd]l/sfdf
sljsf] lbgrof{sf] k|f/De labfOsf] d':sfglag} lvGg SnfGt ¿kdf s;/L x'G5 eGg]
s'/fsf] snfTds cleJolQm k|:t't ul/Psf] 5 . Úcgfof; dg eGb} /x]5Údf g]kfnsf]
b/afl/of lg/Í'ztfsf] lrq0f ;lxt cd]l/sfdf
ToxfFsf] k|yd k'?if cyjf /fi6«kltsf lj/f]wdf XjfO6 xfp; cufl8 g}
a;f}{+b]lv tDa' 6fFu]/ cftÍsf/Lsf] ;+1f lbFb} Gofok|]dLx? lj/f]wdf pq]sf] s'/f
plNnlvt 5 . b]vfpgnfO{ eP klg o;n] ToxfF :jtGqtf /x]sf] cef; u/fpg] / cfˆgf]
b]zdf h:tf] qf;sf] jftfj/0f g/x]sf] s'/f sljn] hgfPsf 5g\ . ÚwGojfb
;bfzotfnfO{Ú o; ;ª\u|xsf] clGtd sljtf xf] . o;df sljn] cd]l/sfsf] gy{ O:6
8L=;L=df Uof; :6];gsf] sfpG6/df /x]/ sfd ubf{ ef]u]sf] Ps jf:tljs 36gfnfO{ sljtfsf] ¿k k|bfg u/]sf 5g\ .
n'l6Psf] uf]/fnfO{ sfpG6/ aflx/ lgl:sP/ ;xof]u ubf{ cfO nfUg] lhpHofgsf]
vt/faf6 hf]lug pgL aflx/ lgl:sg ;s]gg\ / ;'k]l/on cbfntsf] d'2fdf k/] hxfFaf6
cg';Gwftf uf/]6 / jlsn r'ljgn] ;xof]u u/]/ pgnfO{ ;kmfO lbnfP . o;}sf]
jf:tljstf / s[t1tfsf] ;]/f]km]/f]df of] sljtf ;+/lrt 5 .
oL sljtfx?n]
8fo:kf]l/s efjwf/fsf] pb\af]wg;Fu} :jb]zk|ltsf] sljsf] cufw dfof k|s6 u/]sf 5g\
. sljn] cd]l/sfnfO{ glhs}af6 cg'e"t u/]kl5 dgdf pTkGg efjgf oxfF kf]lvPsf]
5 . ToxfF k'Ug] c¿sf ef]ufOlt/ cfFvf
nufpg] r]i6f klg pgn] u/]sf 5g\ . ToxfFsf sltko v/faL pgn] klxNofPsf 5g\ eg]
h'g;'s} afbndf rfFbLsf] 3]/f x'G5 eg] em}F
/fd|f kIf klg 7DofPsf 5g\ . cd]l/sf :jo+n] pTkGg u/]sf ;d:of / ljZjsf
cg]s 36gf kl/36gfnfO{ d"NofÍg ug]{ / ljZjdf zflGt, k|]d, ;b\efj, e|ft[Tj /
dfgjtfsf] lap 5g]{ k|oTg oxfF 5 . slj
eG5g\ M
t];|f] ljZjsf] k|f1nfO{
UofF; :6];gsf] s'NnL;Dd
agfpg]
nAw k|ltli7t g]tf cleg]tfnfO{
af/ / /]:6'/]G6sf] j]6/
agfpg]
cem t];|f] d'n'ssf]
gful/snfO{
stf stf xLgtf af]wsf] ef/L
af]sfpg]
o:t} cflb OToflb /x]5 cd]l/sf
olt x'Fbfx'Fb} klg ck|Tofl;t
x/fOg] .
-k[=%!_
k|s[ltsf] dg df]xs j0f{gsf
z[Înfx? klg oxfFsf sljtfdf e]l6G5g\ . cd]l/sfsf ;fy} cfˆgf] b]zsf lxpF, gbL,
jg, kxf8, km'n, r/f, xfjf, afbn cflbsf] j0f{g oxfF kfOG5 . sxLF sxLF t pgn]
b'O{ b]zsf] k|s[ltsf] t'ngf ub}{ cfˆgfk|lt df]x emNsfPsf] klg kfOG5 . sf];L /
sfnLsf] ;f}Gbo{;Fu bfFHb} gfou|fsf] k|fs[lts ;f}Gbo{sf] j0f{g pgn] o;/L u/]sf
5g\ M
ltd|f] ¿kdf
ltd|f] ;f}Gbo{df
c3f]lift df]xgL 5
ltd|f] ;fdLKodf k'u]kl5
cgfof; jzLe"t x'g'
kg]{
ltdLdf v} s] zlQm 5 <
-k[=&_
;fFRrLs} slj bfxfnsf]
Úxfj{8sf] rf}tf/LdfÚ b]z ljb]zsf] hfgsf/Ln] el/Psf] 1fgk|b ;fdu|Lsf] e08f/
ag]sf] 5 . o;n] sltko dfG5]sf dgsf] e|dsf] hfnf] lrg{ / oyfy{sf] af]w u/fpg]
;fdYo{ a6'n]sf] 5 . cd]l/sf eg]/ x'?Ss
x'g]nfO{ lgwf/ v'DRofP/ ;f]Rg] agfPsf] 5 . ljZjdf hxfF;'s} k'u]sf] g]kfnLnfO{
klg cfˆgf] b]z / ;+:s[ltk|lt df]x hufpg] sfd u/]sf] 5 . ;fy} ljZjaf6 cftÍ /
x}sdsf] cGTo ug{ dfgjLo efjgfn] dfG5]nfO{ cf]tk|f]t agfpg] c;n WofpGgf sljsf]
ceLi6 xf] eGg] klg o; ;Ë|xsf sljtfx?sf ljleGg kª\lStdf emlNsG5 .
^=ÚZj]tkqÚ dxfsfJoleq ;h{s bfxfn
;dk{0f 5 of] sfJo
cfdfsf tL ;k"tdf
em'Qm}gg\ h;sf dfy
ljb]zL k|e' ;fd'df
-;dk{0f_
ÚZj]tkqÚsf] Ú;dk{0fÚsf
;'?sf oL kª\lStn] g} o;leq s] 5 eGg] s'/fsf] 5gs lbG5g\ . cg]s km'6s/ sljtfx?df
cIf/ sf]b}{ / v08sfJox?df ;'/]nL v]Nb}
dxfsfJosf] r'r'/f] plSng] qmddf ;h{s bfxfnsf] ÚZj]tsfJoÚ l;h{gf eof] / lxdfnL
If]qsf g]kfn, l;lSsd, e'6fg / cGo If]qx?df ;d]t o;n] cfTdLotf, Pstf / ;b\efjsf]
lap 5b}{ hg hfu/0fsf] p¢f]if uof]{ . lxdjt\ v08sf] Oltxf;df 6]St}, g]kfn, l;lSsd
/ e'6fgsf] ljut / jt{dfglt/ b[li6 nufpFb} / lxdfnL /fHosf] efjL gS;fÍg ub}{
sljn] o; dxfsfJosf] /rgf u/] .
lxdfnonfO{ lktfsf] bhf{ lbFb} pg}sf h]7L, dflxnL / sfG5L 5f]/Lsf ¿kdf
g]kfn, l;lSsd / e'6fgnfO{ k|:t't ug]{ / dfG5]nfO{ h:t} pgLx?nfO{ k/:k/ ;+jfbdf
;+nUg u/fpg] h'QmL oxfF ul/Psf] 5 . o; qmddf lghL{j dfgj]t/ j:t'nfO{ dfgjLo
kfqdf ¿kfGt/ ug]{ / pgLx?lar s'/fsfgL
u/fO{ jf:tljs 36gf / ;Gbe{sf] pTvgg ug]{ sfd oxfF ePsf] 5 . o;n]
cleJolQmdf ljnIf0ftf Nofpg ljz]if
of]ubfg u/]sf] 5 . ;f] cleJolQmdf tL ltg alxgLsf] Joyf t ;';]lnPsf] 5 g},
:jtGqtf, :jfwLgtf, /fli6«otf / dfgjtfsf] efjgf, ;fdGtjfb ;fd|fHojfbk|ltsf]
lj/f]w tyf g]kfnL hfltk|ltsf] c;Ld :g]xsf] wf/f klg au]sf] 5 . of] dxfsfJo
hfu/0fsf] Hof]lt 5g{ ljrf/sf] lap lkmFhfpg] l;h{gfx?df ljlzi6 :yfg ;'/lIft
/fVt5 / cGofo ef]Ug]x?sf] 3fpdf dndk§L nufpg] sfd ub{5 .
o; sfJosf ljifodf
dxfsfJosf/ :jo+sf] cfTd:jLs[lt s] 5 eg] g]kfndf u0ftGq / cu| udgsf] dfu{ lj:tf/
ug]{, l;lSsd]nL :jtGqtf ;Ë|fddf ;xof]u k'/\ofpg], e'6fgdf u0ftGq :yfkgf ug]{ /
z/0ffyL{ lkmtf{ ug]{ clg cfˆg} l5d]sL x}sdjfbsf lj/f]wdf ;r]tgf hufpg] h:tf
p2]Zo o; s[ltdf cGtlgg{lt 5g\ . -bfxfn, @)^& M k_ o;}sf] cWoogkl5 e'6fgL cGbf]ngsf cu'jf 6]sgfy
l/hfnn] o;nfO{ e'6fgL z/0ffyL{x?sf] jf:tljstf af]s]sf] / pgLx?n] cfˆgf]
hGde"ld 5f]8\g' kbf{sf] cfˆgf] dd{nfO{ 7\ofSs} h:tfsf] t:t} ptf/]sf]
sfJosf ¿kdf l6Kk0fL ug{'df klg o;sf] tfut emlNsG5 . -l/hfn,@)^& M y_
k|f=uf]kLs[i0f zdf{n] o; dxfsfJoaf/] k|:t't u/]sf] lgDg lnlvt egfOn] klg o;sf]
dxQfdf k|sfz kfb{5 M
l;lSsd k/fwLg 5, e'6fgdf k|hftGqsf nflu
cfGbf]ng / z/0ffyL{
lkmtL{sf] ;d:of 5 . g]kfn
klg ev{/} bza;]{ åGåaf6 d'Qm ePsf] 5 /
zflGt ;Demf}tf u/]/ gofF
;+ljwfg agfpg / gofF g]kfnsf] lgdf{0f ug{ h'6]sf]
5 . oL tYox?;Fu v]dgfy bfxfn kl/lrt 5g\ /
To;}nfO{ syfgssf] 9fFrfdf
9fn]/ cfVofg tGt'åf/f cfa4
ub}{ sflJos ¿k lbg rfxG5g\ . -zdf{,@)^& M 9_
k|:t't dxfsfJosf] k|yd
;u{df kfOg] g]kfn, l;lSsd / e'6fg¿kL ltg lbbL alxgLx?sf s'/fsfgLaf6 o;
dxfsfJosf] j:t' lgb]{z ePsf] 5 . pgLx?sf
glhs} k'u]/ sljn] ltgsf s'/f ;'Gg] qmddf sfJosf] >Lu0f]z ePsf] 5 . sfJosf]
;'? ub}{ ToxfF elgPsf] 5 M
k/ PsfGtdf b]v]F tLg
a}gLx? h'6L
s'/f s] ug{ yfn]y]
hfUof] dleq v'Nb'nL
sf] x'g\ oL ;'Gb/L tLg
s] ub}{ 5g\ s'/fx¿
eGg] ;f]r]/ 5]j}df uPF
pT;fxn] c¿
-;u{ ! M k[=!_
bf];|f] ;u{df h]7L lbbL
g]kfnn] ;+;f/sf] Oltxf;df 36]sf ljleGg 36gfx?sf] j0f{g ub}{ s;/L ljzfn lxdfnL
/fHo 6'lqmof] / l;lSsd k/fO{sf xftdf k/\of] eGg] s'/f pNn]v u/]sf] kfOG5 . ljutsf o'4 / ltgsf
sf/0fsf] klg ljZn]if0f / ;dLIff ub}{ 6'qmg] / hf]l8g] sfd cgGt;Dd rN5g\ egL lrQ
a'emfpg] k|oTg oxfF ePsf] 5 . k"j{ / klZrddf dlxnfsf ¿ksf sf/0f ePsf
o'4b]lv o'/f]ksf k|mfG;, hd{gL, O6fnL, ?;, o'uf]:nfleof cflbsf ljv08g;Ddsf]
rrf{sf ;fy} ef/t jif{sf dxfef/t / /fdfo0fsf o'4, d'un / cË|]hsf cfqmd0f cflbsf]
ljj]rgf klg oxfF ul/Psf] 5 . vf; u/]/ o:tf] kL8f ;+;f/sf c¿ b]zn] klg ef]u]sf
5g\ egL ;fGTjgf lng]lbg] / b]jsf]6fsf]
Úzfs'GtnÚsf] sf]OnLn] em}F ;"o{ pQ/fo0f eO{ lxpFbkl5 j;Gt cfudg x'g]
cfzfdf ækms]{nfg\ lbg km]l/ pQ/ egL a:5] cs]nL ?Fb}æsf] cj:yfdf kLl8t lxdfnL /fHox? /x]sf] emns k|:t't
ul/Psf] 5 .
dxfslj bfxfn
g]kfnleq ePsf lx+;fsf 36gfaf6 l;lh{t j]bgf, kl/jt{gkl5 klg dfG5]sf b'Mvbb{ p:t}
/x]sf] l:ylt / g]tfx? klg JolQmut :jfy{df n'6k'l6Psf] cj:yfsf] j0f{g g]kfn
cfdfsf d'vaf6 ;'gfpF5g\ / o:tf] l:ylt /lx /x] t];|f] qmflGt cfdGq0f ug{ hg
;d'bfo tof/ /x]sf] p¢f]if ub{5g\ . o;/L
g} l;lSsdsf] Oltxf; vf]tNb} ToxfFsf rf]Uofn /fhfn] hft, efiff, wd{ cflbdf 6]s]/
g]kfnL d"nsf hgtfdfly u/]sf]
HofbtL, ;DklQ / ;Qfsf nflu u/]sf] zf]if0f clg ToxfFsf] /fhtGqsf] cGofosf] aofg
oxfF k|:t't 5 . olt dfq geP/ lxdfnL /fHo g]kfn / l;lSsddf /fhtGq cGTo eP klg
e'6fgdf Tof] cem} lhpFb} /x]sf] / To;sf] 5fF6sfF6 klg ultnf] gePsf] ljrf/ oxfF
cleJoQm 5 . o;} l;nl;nfdf /fhtGqsf ljifodf
ljzb\ ljj]rgf ub}{ a'4 / hgs /fhf eP/ klg cem} k"Ho /x]sf] t/ s}og\ /fhfx?
hg cfqmf]zsf] tf/f] eO{ ;Qf;Ro't x'g k'u]sf] tYo klg oxfF lbOPsf] 5 . n]G8'k
bf]h]{sf sf/0f l;lSsd ef/tdf uflePsf]df
oxfF Jofks c;Gt'li6 kf]lvPsf] 5 / l;lSsd]nL hgtfnfO{ hufpg] k|oTg ub}{ elgPsf]
5 M
em'Kkf ;'gfv/Lsf /
lxdfnL 6fs'/fx?
eujfg\ a'4sf cfFvf 306f
dlGb/sfx?
ltdLnfO{ ;w}F eG5g\ hfu
/] ca l;lSsd]
gxf]pm ca d'bf{ em}F
cfˆgf] cl:tTj la;{g]
-;u{
( M k[= !)$_
l;lSsdsf] ktg s;/L eof]
eGg] s'/fsf] ;lj:tf/ aofg klg oxfF ul/Psf] 5 . ToxfFsf /fhf rf]Uofnn] cfˆgf
hgtfk|lt u/]sf] e]befj, g]kfnL / n]Krf efiffsf jQmfdfly ltAatL efiff yf]k/]/
u/]sf] cGofo, n]G8'k bf]h]{sf] b]z3ftL ultljlw, rf]UofnsL cË|]h kTgL xf]ks'ssf] /
n]G8'k bf]h]{sL a]nfotL kTgL Plnhf dfl/ofsf] dxTTjfsfª\Iff clg OlGb/f
ufGwLsf] w'Tof{OF / ef/tsf] l5d]sLk|ltsf] anldRofOF cflbsf sf/0f l;lSsdsf]
:jtGqtf u'd]sf] ljrf/ oxfF JoQm ePsf] 5 . 6«f]o / /fdfo0f dxfef/tsf o'4b]lv
l;lSsddflysf] ef/tLo rfnafhL / cfqmd0f,
b]zeQmx?sf] alnbfg, rf]Uofnsf]
/fi6«k|]dL pb\uf/ cflb cg]s /x:odf /x]sf s'/fx? k|sfzdf NofpFb}
l;lSsdsf] ef/tdf ljno cj}wflgs 5 eGg] lgisif{df slj k'u]sf 5g\ .
t];|f] ;u{df rLg nufotsf
l5d]sLx? l;lSsdnfO{ ef/tn] cwLg:y t'NofpFbf lsg r'k nfu] egL l;lSsdn] k|Zg
p7fPsf] kfOG5 . o;}df rLgn] ltAat / ef/tn] l;lSsd lng] ;xdlt ePsf] lyof] /
To;}sf] kl/0flt l;lSsdn] ef]Ug' k/]sf] xf] eGg] s'/f klg l;lSsdsf tkm{af6
p7fOPsf] 5 t/ rf}yf] ;u{df g]kfnsf tkm{af6 To;sf] v08g ul/Psf] 5 . o; ;Gbe{df
lbbL g]kfnn] dflxnL alxgL l;lSsdnfO{ eg]sf s'/fx? tnsf] Znf]sdf lbOPsf 5g\
M
a}gL rLg ;w}F xfd|f]
l5d]sL ldq xf] t/
lxdfn z[Ën] ubf{ nfU5
Tof] 5 lgs} k/
p;n] clxn] 5}g lbPsf]
b'Mv j]bgf
To;}n] Joy{df a}gL lsg
ug{' / eT;{gf
-;u{ $ M k[=@^_
e'6fgdf g]kfnL d"nsf
hgftfk|lt ToxfFsf zf;såf/f ePsf] b'Jo{ojxf/, b'/frf/ / cGofo Pjd\ To;n] kf/]sf]
k|efjnfO{ ÚZj]tkqÚ dxfsfJon] cÍg u/]sf] 5 . sljn] Oltxf;nfO{ vf]tNb}
g]kfnLx?sf] e'6fg k|j]z e'6fgL g/]zsf] cg'/f]wdf uf]vf{nL g/]zx?sf ;fy} dNn /fhfx?sf ;dodf
ePsf] / ToxfFsf] lgdf{0fdf g]kfnL d"nsf hgtfn] /ut kl;gf aufP/ of]ubfg u/]sf] hfgsf/L lbPsf 5g\ . ToxfFsf]
;'/Iffdf dfq geP/ hf]Ë u'Dafx?sf] lgdf{0fdf ;d]t pgLx?sf] >d / l;k kf]lvP
klg To;sf] a]jf:tf u/L jfªr's j+zsf e'6fgL g/]zn] pgLx?dfly u/]sf] cTofrf/af/] k|:t't dxfsfJodf lrq0f
ul/Psf] 5 . ToxfF g]kfnLx?sf] ;+:s[lt,
efiff / j]ze"iff kl/jt{g ug{ /fhfn] u/]sf hah{:tLsf] aofg ug]{ qmddf sljn]
eg]sf 5g\ M
dft[efiffx? cfˆgf
TofuL hf]Îf rnfpg]
cfˆgf] kf];fs 5f8]/ aVv' j:q nufpg]
s:tf] sfg'g of] pN6f]
cxf] b]z e'6fgdf
hflt wd{ / efiffsf]
/Iff x'G5 ljb]zdf
-;u{ !! M k[=!@(_
o; k|sf/sf] HofbtLsf]
k|lt/f]w x'g' :jfefljs lyof] t/ To; afkt hgtfsf] Hofg lnOg], pl7af; nufOg],
dlxnfx?sf] anfTsf/ ul/g] h:tf h3Go ck/fw eP / cGttM pgLx? b]z 5f8\g ljjz eP
eGg] s'/f dxfsfJodf plNnlvt 5 . z/0ffyL{sf ¿kdf pgLx? b]zaf6 aflxl/Fbf ef/t k:g
glbO{ ul/Psf] cdfgjLo Jojxf/sf] ToxfF lgGbf ul/Psf] 5 . pgLx? z/0ffyL{sf ¿kdf
g]kfn k:g'sf] ljsNk lyPg / g]kfn lelqP/ z/0ffyL{ hLjg latfpg ljjz eP . g]kfnn]
pgLx?sf ;d:of p7fpFbf e'6fgn] jf:tf u/]g
/ ef/t alx/f] aGof] . o;k|lt sljn] ltvf] cfnf]rgf u/]sf 5g\ . z/0ffyL{x?nfO{
:jb]z lelqg glbO{ cd]l/sf k7fpg hGhfn
v8f ul/g' klg ;dfwfg xf]Og eGg] slj 7fGb5g\ . cd]l/sfn] cfˆg} sfnfuf]/fsf]
;d:of ;dfwfg ug{ g;s]sf] pgn] b]v]sf 5g\ . ctM e'6fgL hgtfsf] qmflGt Ps dfq ;dfwfg xf] eGg] pgsf] ljrf/ 5 .
qmflGtsf/Lx? d}bfgdf pq]kl5 ;fdGtL /fhtGq s;/L cGTo x'G5 eGg] s'/fsf] pbfx/0fsf
¿kdf pgn] g]kfnnfO{ b]vfpFb} e'6fgL /fhtGqk|lt klg r]tfjgLsf] :j/ ;'gfPsf 5g\ .
slj ef/tn] c¿sf ;d:of aNemfP/ uNtL ub}{ l5d]sLx? lr9fPsf] / cfˆg} b]zsf
;d:ofx?df km:t} cfkm" klg 6'lqmg] af6fdf lxF8]sf] b]Vb5g\ . ;+o'Qm /fi6«
;‹sf] /ldt] e"ldsf klg pgnfO{ dg k/]sf] 5}g . dfgj clwsf/sf] af]qm]
:jfªnfO{ pgn] pbfËf] kfg]{ k|oTg u/]sf 5g\ . o; kl/j]zdf e'6fg cfdfsf d'vaf6
pgL z/0ffyL{x?nfO{ cfXjfg ub}{ eG5g\ M
cGttM z/0ffyL{ g} xf}
lg0ff{os ef]lnsf
s0f{wf/ ltdL d]/f
;'gf}nf xf} eljiosf
To;}n] ca t8\k]/ a:g]
k|jf;df lsg <
ltdL cfpg' g} k5{ ult
zL3| gof lng
- ;u{
!@ M k[=!&^_
g]kfnsf] cfGtl/s åGå /
blIf0fL l5d]sLsf sf/0f o;n] ef]Ug' k/]sf ;d:ofx?sf ljifodf dxfslj bfxfnn]
ljz]if u/L ;u{ kfFr / bzdf k|sfz kf/]sf
5g\ . o; qmddf dxfsfJodf lbbLsf ¿kdf
g]kfnnfO{ pEofpFb} g]kfnsf] j]bgf k|s6 ul/g'sf ;fy} ;lGwsf sf/0f
g]kfndfly k/]sf] c;/sf] ljj]rgf ul/Psf] 5 . g]kfnsf] cfGtl/s åGb\jn] ubf{
s}of}Fsf Hofg uP, s}of}Fsf sfv l/lQP, s}of}Fsf l;Gb"/ k'l5P / s}of}F
lab]l;g ljjz eP . o; l:yltn] ;Dk"0f{ g]kfnLx? a];/L lk/f]lnP / lg;fl;P .
o; JoyfnfO{ cToGt dfldd{ ¿kdf sfJon] cleJoQm u/]sf] 5 . oxL Joyf ;';]Ng] qmddf
slj eG5g\ M
dg]{sf ;f]Wb5g\ cfO{ cfˆgf
cfkmGt aLrdf
s] elg lbg' xf] d}n] 5}g
pQ/ ;fydf
n8fs"lt/ kms]{/ x]bf{
b]Vb5' Tofu of]
cbDo ;fx;L Ps jL/ ;Gtfg
b]zsf]
-;u{
% M k[=$#_
åGåsf] cGTo eP/ zflGt
knfPsf]df ;Gtf]if JoQm u/] klg 9'Ss;Fu ga:g sljn] ;Nnfx lbPsf 5g\ . ;fdGtx?sf
if8\oGq, ljb]zLsf rnv]n, hfnem]n,
cgfrf/, e|i6frf/, zf]if0f, cefj, ul/aL,
:jfy{, clzIffaf6 b]znfO{ d'Qm kfg]{ rfxgfsf ;fy g]t[TjnfO{ ;fjwfg t'Nofpg]
k|of; oxfF ePsf] 5 . :jod\ g]t[Tj n/v/fpF5 ls eGg] lrGtf klg ;Fu;Fu} k|s6 ePsf]
5 / hg ljZjf; 6'6\g] cj:yf gcfcf];\ eGg] ;lbR5f cleJoQm 5 .
g]kfnLx?n] ljutdf l6:6f /
sfFu8f;Dd km}lnPsf] :jb]zsf] /Iffsf nflu
n8]sf axfb'/Lk"0f{ n8fOFsf] :d/0f ub}{ ;'uf}nL ;lGwn] s;/L xfd|f]
l;dfgf v'DRofof] eGg] s'/fsf] uDeL/ ;dLIff ÚZj]tkqÚdf ul/Psf] 5 . slj ;'uf}nL
;lGwnfO{ ;lGw dfGg tof/ 5}gg\ / To;nfO{
uf]/fn] b'i6tfk"j{s g]kfnLnfO{ bafpg / shfpg rn]sf] rfn 7fGb5g\ . To;n]
ubf{ g]kfnsf kv]6f s;/L sfl6P eGg] s'/f pgsf oL kª\lStn] k|:6 kf5{g\ :
kv]6f sfl6P d]/f k"j{
klZrdsf u/L
blIf0fL afudf w]/} v'lDrPF
d ;/f;/L
cfh h] 5' d of] eGbf ljzfn
¿ksL lyPF
;fFRr} Ps ltxfO{ d cfheGbf
a9L lyPF
-;u{ !) M k[=%*_
jL/ ane›, cd/ l;+x, elQm
yfkf / c¿ tdfd g/gf/L / afn aflnsfsf Tofu, pT;u{ / alnbfgn] cª\u|]hsf] 5Ssf
5'6fP klg kl/l:yltsf cufl8 g]kfnn] lz/ em'sfO{ c;dfg ;lGw ug{' k/]sf] tYo a'em]/ klg x8k]sf] e"ld pbf/ lrQsf ;fy lxGbn] lkmtf{ ug{ gdfg]sf]df
sljsf] dg b'v]sf] 5 . To;n] pN6} sfnfkfgL / ;':tf nufot g]kfnsf cGo If]qdf klg
cltqmd0f a9fP/ gfhfoh sfd u/]sf] 7x/ pgn] u/]sf 5g\ . sf];L, sfnL / u08s h:tf
gbL klg ;Demf}tfdf a]lrPsf] / g]kfn 7luPsf] s'/f pgn] p7fPsf 5g\ . g]kfnleq cl:y/ jftfj/0f
l;h{gf ug{ klg ToxL :jfy{ pBt 5 eGg] sljsf] 7x/ 5 . pgL g]kfndf cfPsf]
kl/jt{gn] lxhf]sf b]z3ftL / bnfn zf;s Pjd\ g]tf elgg]x?sf 7fpFdf hgtfsf qmflGtsf/L 5f]/fx? k'u]sfn] lxdfnsf]
sfvdf sfnf] afbn gd8fl/g] ljZjf; u5{g\ . oxfFaf6 b]z3ftL ;lGw lkmtf{ x'g],
ljb]zL rnv]n aGb x'g], hftkft / wd{sf ljjfbdf sf]xL gkg]{, cftÍjfbsf] 5fof
oxfF kg{ glbOg] / ;Gtfgx? Psh'6 eO{ lxdfnsf] km]bdf pGgt
d'n's v8f x'g] pgn] sNkgf u/]sf 5g\ .
;u{ rf}wdf lxdfnonfO{ g]kfn,
l;lSsd / e'6fgsf] lktfsf ¿kdf v8f ub}{
5f]/Lx?sf Joyfn] pgL klg kLl8t /x]sf] ljrf/ JoQm ul/Psf] 5 . lxdfno / pgsf k'q
s~rgh‹fnfO{ dfgjLs/0f u/]/ pgLx?sf d'vaf6 /csf v]nsf] kbf{ p3fg]{ / To;n]
lxdfnL /fHox?sf] cl:dtf n'6\g u/]sf ltu8dx?nfO{ pbfËf] kfg]{ sfd ul/Psf] 5 .
cem p;sf ultljlwaf6 aËnf b]z, kfls:tfg, adf{ / nÍf ;d]t lrl9Psf] s'/f klg oxfF
v'n:t kfl/Psf] 5 . lxdfno cfˆgL 5f]/Lx?sf] lxdfnL u0f/fHosf ¿kdf Pstfa4 ePsf] /
cl:tTj /Iff tyf :jtGqtfsf lglDt ;Ifd
ePsf] b]Vg slj rfxG5g\ .
clGtd cWofosf ¿kdf ÚZj]tkqÚ
sf] Úp¢f]if0fÚ /x]sf] 5 . g]kfn, l;lSsd / e'6fgnfO{ cfcfˆgf hgtfsf cfdfsf ¿kdf
k|:t't ub}{ pgLx?sf] e]63f6 / s'/fsfgLkl5sf] lgisif{ :j¿k Zj]tkqsf a'Fbfx?
lgwf{/0f ul/Psf 5g\ h;df l;lSsdsf] :jtGqtf / ;fj{ef}ldstf Pjd\ g]kfn / e'6fgsf]
:jTj / c8fgsf] s'/f p7fpFb} pgLx?nfO{ x]Kg, n'6\g / cGofo ug{ cfpg]sf lj?4df ;+o'Qm
¿kdf hfO nfUg] s'/f plNnlvt 5 . g]kfnsf]
;'uf}nL ;lGwk"j{sf] e"efu, e'6fgsf] s"rljxf/;Ddsf] ;a} efu tyf
sflZd/, n2fv / uf]vf{NofG8 ;lxtsf] lxdfnL ;‹/fHosf] lgdf{0f klg oxfFsf]
p¢f]ifsf] a'Fbf ag]sf] 5 . k/fO{sf rfndf gk/L cfkm"x?nfO{ km'6fpg ul/g] k|oTgnfO{
ljkmn kfg]{, /csf] rnv]nsf] k|ltsf/ ug]{, o;lglDt cGo l5d]sLsf] ;xof]u h'6fpg],
c;dfg ;lGwx? vf/]h ug]{, e'6fgL z/0ffyL{x?nfO{ lkmtf{ ug{ cfXjfg ug]{ /
;Ddfgk"j{s afFRg kfpg] jftfj/0f lgdf{0f ug]{, hglj/f]wL /fhtGqnfO{ ;+o'Qm
k|of;df labfO ug]{, l5d]sLsf gLlt cg';f/ rNg] lar/f / aa'/fsf ¿kdf b]lvPsf]
cfˆgf] 5lj ;'wfg]{, g]kfnnfO{ zflGt If]qsf ¿kdf pEofpg] h:tf c7f]6 klg oxfF
ul/Psf 5g\ . o;} l;nl;nfdf dxfsfJosf] cGTo ub}{ slj eGb5g\ M
hGdg} glbcf}F xfdL gj n]G8'k
sf]vdf
glbcf}F l5g{ ›f]xLsf] cfTdf
:jR5 lxdfndf
km'sL lau'n xfdL nf}
:jTjdfly lrofpg]
b'i6 kfkLx?nfO{ l5of l5of
agfpg]
-;u{ !% M
k[=@#$_
;h{s bfxfnsf]
sfJoofqfdf ljlzi6 dxTTj /fVg] ÚZj]tkqÚn] ;d]6]sf ljifoj:t'sf] cfofd cToGt lj:t[t
/ Jofks 5 . o;n] ;+;f/sf ljleGg efudf /x]sf g]kfnLx?df :jfledfg hufpg], cfˆgf]
uf}/j ufyfsf] :d/0f u/fpg] / k|frLg lxdfnL /fHonfO{ ljvl08t t'Nofpg]x?k|lt lj/f]w / lj›f]xsf]
efjgf lkmFhfpg] sfd u/]sf] 5 . o;sf ;fy} l;lSsdsf] cl:tTj s;/L k'gM sfod
ug]{ / z/0ffyL{ ag]sf e'6fgL g]kfnLx?sf cg'xf/df d':sfg s;/L leTof{pg] eGg]
lrGtfn] sfJosf kfgfx? el/Psf 5g\ . g]kfnk|ltsf] blIf0fL l5d]sLsf] :jfyL{ /
x]kfxf k|j[lQ Pjd\ ;f]xL k|j[lQ uGxfpg] c;dfg ;lGw ;Demf}tf ;dfKt ePsf] pgL
b]Vg rfxG5g\ . oL s'/fx? x/]s g]kfnLsf
dg dgdf a;f}{+b]lv ;l~rt lyP h;n] bfxfnsf] sflJos sndaf6 jf0fL kfP . :jfy{o'St
ultljlwn] dfgj ;dfhdf kfg]{ gsf/fTds k|efjsf] n]vfhf]vf ub}{ :j:y jftfj/0f
lgdf{0f ug{ pgL pBt /x]sf] k|df0f ÚZj]tkqÚn] k|:t't u/]sf] 5 .
d"nkf7 @#% /
e"ldsf cflb @% k[i7 u/L @^) k[i7sf] cfsf/df kG„ ;u{ / @@@@ cg'i6'k\
Znf]sdf ;+/lrt o; dxfsfJodf gfgf 5Gbx?sf] u'~hg ;'Gg gkfOP klg g]kfnL dxfsfJo
k/Dk/fdf b]vf k/]sf nlnt dxfsfJosf ljz]iftfx? ljBdfg 5g\ . 5GbnfO{ shfpg sljn] lgs} k|of; u/]sf] s'/f
o;sf] nofTdstfdf kfOg] ;xhtfn] cg'e"t u/fpF5 . sfJon] gf}nf] 9Ën]
ljifoj:t' k|:t't u/]sf] / cfVofgnfO{ pGg / a'Gg klg o;df ldlxg]t ul/Psfn] s[lt
/f]rs / k7gLo ag]sf] 5 . o;df k|tLs, ljDa / cnÍf/sf] s]xL dfqfdf k|of]u ePsf] 5 To;df cem} Jofkstf
Nofpg ;lsPsf] eP dxfsfJosf
kf7sx?sf] ck]Iff a9L t[Kt x'g ;SYof] .
o;sf ;fy} cfVofgsf] z[Înfa4tfdf yk Wofg
k'Ug ;s]sf] eP sfJosf] :jfb cem a9\g ;SYof] . ;du|df eg] g]kfnL ;flxTosf]
dxfsflJos If]qdf bfxfnsf] ÚZj]tkqÚ Ps dxTTjk"0f{ k|flKt xf] eGg ;lsG5 .
&= Úd t aGbL ePsf] 5'Ú sljtf ;Ë|xdf ;h{s bfxfn
Úd t aGbL ePsf]
5'Ú-@)&)_ ;h{s bfxfnsf] ;a}eGbf kl5Nnf] k|sflzt s[lt xf] oBlk o;sf] tof/L
pgn] lj=;+=@)%^ clu g} u/]sf] hfgsf/L lbPsf 5g\ . /f]nqmddf rf}yf] x'g' kg]{
s[lt 5}6f}F x'g k'u]sf]df pgn] o;k|lt
cGofo ePsf] cfTd:jLs[lt klg ;fj{hlgs u/]sf 5g\ . c9fO bh{g uB / kB sljtfx?sf]
;~ro ul/Psf] o; s[ltdf b'O{ bh{g uB / cfwf bh{g 5Gbf]a4 sljtfx? /x]sf 5g\ h;dWo] l;Ë} s[ltsf] zLif{s
agfOPsf] uB sljtf Úd t aGbL agfOPsf] 5'Ú klg Ps xf] . kf]v/]n-@)&)_ sf]
Úv]dgfy bfxfnsf sljtfÚ zLif{ssf] dxTTjk"0f{ e"ldsf /x]sf] o; s[ltdf
pgn] bfxfnsf sljtfx?df ;d;fdlos Joyfx? kf]lvPsf], /fi6«jfb 68\sf/f] ¿kdf
/x]sf], g]kfnLx?dfly 7fn'x?sf] cGofo / zf]if0fsf] j0f{g ul/Psf] tyf sltko
g]kfnLx?n] hLjg latfpg rfxg] cd]l/sfsf ;d]t
;d:of / ljsf/ cf}FNofOPsf] h:tf
wf/0ffx? cleJoQm ePsf] ljrf/ k|s6 u/]sf 5g\ . kf]v/]nn] bfxfnsf uB sljtfnfO{ kB
sljtfeGbf zlQmzfnL /x]sf egL o;d}
l6Kk0fL klg u/]sf 5g\ . sljtfnfO{ sljdgaf6 ul/Psf] ;'Gb/ kl/efiff k9\g o;
s[ltsf] l;/fgdf ;h{s bfxfnn] k|:t't u/]sf] lgDg lnlvt sljtfTds cleJolQm nf]enfUbf] 5 M
a? d Ps k|sf/n] t'ngf ub{5'
cfsfzl;t slj dgnfO{ ;f]R5', of] slj dg klg
cfsfz em}F /x]5 /ËljxLg . h:tf] cfsfz :jod\ /ËljxLg eP klg /Ë el/ lbG5
;fu/nfO{ / lgnf] ;fu/ eg]/ ylk lbG5 yk ljz]if0f ;fu/nfO{ . To:t} /x]5 of] slj
dg¿kL cfsfz, hf] cfkm} cb[Zo 5 t/ l;h{gf ul/ lbG5, /Ë el/ lbG5, s[ltx?sf
;fu/x?nfO{ .
slj bfxfndf
efjgfsf] tLj| k|jfx / lj›f]xL qmflGtsf/L
r]t kfOG5 . k|:t't s[ltdf pgsf] efjgfsf]
j]udo p8fgnfO{ b]Vg/ ;lsG5 . To;n] pgnfO{ qmflGtsf/L :jR5GbtfjfbL sljx?sf lgs6
k'/\ofO lbG5 . ;'j]bL-O=;+=@))*_n] pgsf o;clusf sljtfx?lt/ b[li6kft ub}{ pgsf
sljtfdf gj 5fofjfbsf] 5lj b]Vg'fsf] sf/0f klg oxL xf] . jf:tjdf bfxfn ;dfhsf]
lxt rfxg] hgtfsf slj x'g\ . pgL l;4fGtsf] sf]/f /6fgdf eGbf k|efjsf/L ¿kdf ljrf/nfO{
;Dk|]if0f ug{ k|oTgzLn b]lvG5g\ .
pgsf uB sljtfx?df Úd t aGbL ePsf] 5'Ú sljtf pgsf]
o; ;Ë|xsf] ljlzi6 sljtf xf] hxfF
;d;fdlos g]kfndf 7'nf] kl/jt{g cfpFbf klg b]z k/fO{sf] :jfy{ ;fWg] ;lGwx?df
hsl8Psf] 5, ;+;b\ b]z / hgtfsf] enfOeGbf ;Qf nf]n'kx?sf] kmGbfdf k/]sf] 5,
g]t[Tj kf6L{ut :jfy{eGbf dfly p7\g ;s]sf] 5}g / k|hftGq :jod\ aGbL ag]sf] 5
eGg] lgisif{ lgsflnPsf] 5 . Úa'4 ca p7Údf b]zleqsf] u[xo'4sf] czflGt, ;Qfdf
/xg]sf] s'zf;g / e|i6frf/sf] lj/f]wdf cfafh p7fpFb} zflGtsf lglDt a'4nfO{
cfXjfg l/Psf] 5 . hgtfn] g};lu{s clwsf/ pkef]u ug{ gkfPsf]df pgL cfqmf]lzt ePsf
5g\ / c¿sf O;f/fdf zflGtIf]qsf] gLltaf6 cnlUug] gLlt lgdf{tf hn]/ v/fgL aGg'
kg]{ ljrf/ pgn] clu ;f/]sf 5g\ . dft[e"ldnfO{ a'9L aHo};Fu t'ngf ub}{
dflkmofx?sf hfndf k/]sf s+;x?n] ubf{ pgL k6s k6s t'lxg' k/]sf] / ;k't hGdfpg
cem} k|;j j]bgf vKg' kg]{ cj:yf pgn] cg'e"t u/]sf 5g\ . b]z 5f8]/ k/b]z
nfUg' k/]sf]df pgL ;hLjaf6 ljDadf / ljDaaf6 k|ltljDadf kl/0ft ePsf] sNkgf u5{g\
/ dft[e"ldsf] dfofdf k/]nL lehfpFb} k'gM cfˆg} k"j{ cj:yfdf kms{g]
rfxgf /fVt5g\ . pgn] ef]u]sf] jt{dfgk|lt pgL ;Gt'i6 5}gg\ / o;nfO{ cGofo
cTofrf/sf] dlxiff;'/sf] ;+1f lbFb} ef]lnsf] jt{dfgn] o;nfO{ lj:yflkt ub}{ gofF
dfu{ cFufNg] ljZjf; ub{5g\ . slj ;fdGtjfb / ;fd|fHojfbsf lj/f]wL t x'Fb} x'g\, To;}sf cf8df g]kfnL ;LdfnfO{ v'DRofpg] ljutsf c;dfg ;lGwsf
;Ldf/]vfx? kf/ ub}{ ljzfn g]kfn lgdf{0fsf lglDt pT;u{sf] p¢f]if klg ub{5g\ .
g]kfnL wtL{nfO{ l5GgleGg kfg{ a'VofFrfx?sf] cfqmd0f u/fOP klg To;nfO{
lgd{"n kfg{ ;Sg] r]tgf / tfut g]kfndf ljsl;t eO ;s]sf] s'/f pgn] Úk[ys\
cg'e"ltÚdf hfx]/ u/]sf 5g\ . pgL gj pklgj]zjfbn] g]kfnsf] cl:dtf /
;fj{ef}ldstfdfly lkmFhfPsf] e|dhfn RofTg sfFu8f / l6:6fdf k|bz{g u/]sf]
jL/tfsf] :d/0f u/fpFb} :jfledfgL
g]kfnLx?nfO{ k|ltsf/df ptfg{ rfxG5g\ .
ÚlabfOÚ slj bfxfnsf]
k|tLsfTds cleJolQmsf] pTs[i6 sljtfTds cleJolQm xf] . ÚltdLÚsf] k|tLsdf
;fdGtjfb, /fhtGq, /fhf, cGofoL zf;s cflbnfO{ /fVt} ltgsf] cj;fgnfO{ oxfF
:jfefljs 7flgPsf] 5 / ltgsf cf8df /x]sf 5ße]ifLx?nfO{ e"tk|]tsf] ;+1f
lbFb} tL ;a} ls+jbGtL x'g] 7f]s'jf ul/Psf]
5 . tL lghL{j ?vsf 7'6f ;/x slxNo} knfpg g;Sg] ljZjf; JoQm ul/Psf] 5 . slj
slxn] sxLF dgn] ;f]r]sf] h:tf] gkfP/ lvGg ePsf] klg kfOG5 . vf; u/]/ d'n'sdf
k|ult kysf] pHofnf] gb]v]sf] j]nf pgL a];/L /Gylgg k'Ub5g\ . pgL k|hftGq /
:jtGqtfsf] k'ga{xfnLkl5 klg To;s} lglDt dl/d]6]sf hgtf lsg vx/] h:t} ;'Sg k'u]
eGg] dfld{s k|Zg p7fpg k'Ub5g\ . pgL b]zleqsf] kl/l:yltdf lklN;Fbf / lgd'vf hgtfsf 3fp b]Vtf cfˆgf lbdfudf k|]d / ;b\efjsf sljtf km'g{
5f8]sf] cg'e"t ub{5g\ . cfkm"n] ljZjf; ;'Dk]sf] cu'jfn] g}
cfkm"nfO{ rqmJo"xdf kf/]/ cledGo' agfPsf] ts{ pgn] clu ;f/]sf 5g\ .
s';L{ km]nf kf/]kl5 To;sf] b'?kof]u ub}{ df]hdhf, 5n5fd / cgfrf/df /dfpg]x?
b]v]/ pgL lbSs 5g\ / t];|f] qmflGtnfO{ lgDTofpg qmflGtsf gofF ;"qwf/x?
hGdg] p¢f]if ub{5g\ . 5f]/LnfO{ sljtfsf efiffdf lr7L sf]/]/ klg pgn] /fhwfgL a'VofFrfdo ePsf] /
To;n] eoÍ/ c;'/Iff a9fPsf] eGb} dËn;]g,
/f]Nkf / 8f]Nkfsf h:tf 36gfx? gbf]xf]l/pg\ egL zflGtsf] sfdgf u/]sf 5g\ . l:ylt
hlt;'s} k|lts"n eP klg pgL lxDdt xfg{ eg] rfxFb}gg\ / cfFwL / cFWof/f]nfO{
lrb}{ 3fd em'lNsg] ljZjf; ub{5g\ . pgsf] ÚcfTdfsf] cfafhÚ s] eG5 eg] k/:k/
cfTdLotf, e|ft[Tj / ljZjf; x'g] xf] eg] g]kfnsf] k|fs[lts / ;f+:s[lts ;Dkbfsf]
;b'kof]usf ;fy g]kfnsf] klxrfg / uf}/j a9\g w]/} nfdf] k|tLIff ug{' kg]{ 5}g .
:jb]zsf] xf];\ jf ljb]zsf]
hxfF;'s}sf] klg zSTo'GdQtfsf] ljkIfdf slj 5g\ . zlQmsf] pGdQtfn] tfgfzfx hGdfP
klg ;do qmddf To;sf] cl:tTj ;dfKt x'G5 eGg] s'/fdf pgL ljZj:t 5g\ . pm cyf{t\ zlQmsf] pGdfb s;/L ;lsG5 eGg] s'/f
pgL zAbdf o;/L JoQm ub{5g\ M
cGtdf cfkm}F yfs]/
cfsfz uËfsf] d[t tf/f
em}F
w/tLdf hnkmf]sf em}F
pm cfkm}F emg]{ u5{
pm cfkm}F km'6\g] u5{ .
-k[=@%_
Ú;+jfb jfn:6«L6l;tÚ /
Úd]6«f] gy{—lje]btf — Ps cg'e"ltÚ sljtf cd]l/sfsf] Go"of]s{ ;x/;Fu
;DalGwt 5g\ . ToxfFsf] jfnl:6«6 ;x/nfO{ k|tLs agfP/ cd]l/sfsf] v:sFbf] cfly{s
cj:yfsf] lrq0f Psflt/ ul/Psf] 5 eg] csf{l{t/ ToxLFsf] d]6«f] ofqfdf sfnf]
j0f{sL gf/Lk|lt ul/Psf] lje]bn] Ú:6]r' ckm lna6L{nfO{ Joª\Uo ul/ /x]sf] lrq0f
ul/Psf] 5 . ;Lldt JolQmx?sf] :jfy{ ;fwgfdf nfUbf nfUb} cd]l/sL ;fd|fHodf ;"of{:t
x'g yfn]sf] ;6Ls ljDa sljn] oxfF k|:t't u/]sf 5g\ .
dfG5]df r]tgfsf] Hof]lt
5g]{ sfd bfxfnn] cfˆgf cg]s sljtfdf u/]sf 5g\ . pgsf] slj Úk|ltd"lt{k|ltÚ
h:tf sljtfsf dfWodaf6 gf/Lx?sf r]tgf 5g{
rfxG5 . cfˆgf] ;'Gb/tf / hafgL a]r]/ ljZj ;'Gb/L sxnfpg rfxg]x?nfO{ dfgj ;Eotf
/ gf/Lsf uf}/jk"0f{ ljutsf] ofb u/fpFb} a'9]; sfndf cfpg ;Sg] ljklQk|lt pm
;r]t u/fpF5 . hafgL ;a}nfO{ cfpF5 t/ To;sf] b'?kof]un] lgDTofpg] ;d:ofx? ljs/fn
5g\ eGb} /]8nfO6sf] gs{af6 gf/LnfO{ pgL d'Qm ePsf] b]Vg rfxG5g\ . ;Ltf ;fljqLsf] cfbz{n] gf/Lx?nfO{ o'Qm ePsf]
x]g]{ pgsf] OR5f 5 . c:ktfndf d[To'
ePsL cfˆgL 5f]/Lsf] zf]ssf] Joyf ;';]Ng]
qmddf pgn] lrlsT;sx? pQ/bfoL / ;]jfd'vL
x'g' kb{5 eGg] ;Gb]z k|jfx u/]sf 5g\ . pgL cfˆgf sljtfdf d]nDrLn]
sflGtk'/jf;Lsf] ltvf{ d]6]sf] b]Vg klg cft'/ 5g\ .
Úd t aGbL ePsf] 5'Údf
/x]sf kB sljtfx?dWo] b'O{ j6f
zfb{"n ljqmLl8t / rf/ j6f cg'i6'k\ 5Gbdf 5g\ . oL b'O{ zf:qLo 5Gbdf slj
bfxfn a9L /Dg rfx]sf] b]lvG5 . Úk|jf;sf]
syfÚ gfds pgsf] sljtfdf ljb]zdf a:tfsf] kL8f / :jb]z k|]dsf] efj cleJoQm
5 . ToxfF ef]Ug' k/]sf] bf;tfnfO{ dfld{s{ zAbdf JoQm ub}{ pT;fx k"j{s gj
g]kfn kms{g] / Pstfa4 eO{ oxLF /dfpg]
pgsf] /x/ 5 . b]zsf] xfntn] eg] pgsf] dg af/Daf/ lrdf]l6 /x]sf] 5 . b]zleq a9]sf]
b}Tokgf / To;af6 b]vf k/]sf] /Qm /l~ht cj:yfn] ubf{ pgsf] dg /f]Psf] 5 . pgL
nf;x?sf rfªlarsf] zf]sdUgtfdf rf8 dgfpg'sf] cy{ g/x]sf] x'Fbf ;a} ldn]/ /fuå]if
5f8L rf8 dgfpg] / To;lglDt s'g} zlQm eP
cfl;s dfUg] cj:yfdf k'u]sf 5g\ . g]kfndf ;Qf km]l/P klg tflTTjs cGt/ b]vf
gk/]sf] / k'/fg} k|j[lQsf] /hfOF /x]sf]
nHhfhgs l:ylt b]Vtf pgsf] dg b'v]sf] 5 . oxfFsf] e|i6 zf;g ˆofFSg] hgqmflGtl;t
pgn] ;fOgf] ufF:g yfn]sf] s'/f tnsf kª\lStdf kfpg ;lsG5 M
hf]8L cfsfz kftfn ub{5g\
aft e|i6n]
af3sf] rd{ cf]9]/ :ofn
x'G5 / af3 s]
ha;Dd x'g] 5}g hgqmflGt
gofF oxfF
Joy{df hgtf s'b\5f}F
e|i6;Fu sxfF sxfF
-k[=
^&_
g]kfndf hflt, efiff
cflbsf gfddf clt/~hgf / åGå a9fOg' tyf o'uf]:nfe km'6fP em}F km'6fpg] rfn
rflng'sf] sf/0f leIffsf] g'g rfl6g' xf]
eGb} g]kfnL jL/tfnfO{ sljn] nNsf/]sf 5g\ .
o;lglDt pgn] c¿sf jfbdf gnfUg] ;Nnfx lbPsf 5g\ . /fi6«elQmsf] r/d cleJolQmsf ¿kdf o;nfO{ lng' kg]{ b]lvG5 .
clg?4 ltlD;gfsf]
d[To'sf] zf]sn] sljnfO{ cToGt Jolyt t'NofPsf] 5 . ltlD;gf g]kfnL k|ultjfbL
If]qsf Ps hfHjNodfg gIfq x'g\ . bfxfn :jo+n] pgaf6 ljz]if k|]/0ff a6'n]sf 5g\ .
ltlD;gfn] bfxfnsf s[ltx?df 3f]lTnP/ n]v]sf e"ldsfx? ;f/ule{t / k7gLo 5g\ .
Ú>4f~hnLÚsf oL kª\lSttn] slj bfxfn
ltlD;gfnfO{ slt >4f u5{g\ eGg] k'li6 x'G5 M
;|i6fsf klg tfh x] u'?
s;} 5]gf} ltdL ;fydf
ltd|f] zf]s x'g] 5
zlQm ca nf} ;|i6fx? dfemdf
afFr'Gh]n d ;S5' ug{
;xh} ltd|f] ;w}F j0f{g
of] of}6f k|0f xf]
;'zLn dgsf] >4f~hnL j0f{g
-k[=^#_
Úbfx|LÚ sljtf n]v]/ bfxfnn] leGg} :jfb o; sljtf ;Ë|xdf rvfPsf 5g\
. hLjg cg]s /;n] o'Qm 5 . ctM o;df 3tnfUbf] 9Ën] ul/Psf] bf/Lsf] j0f{g /
To;leqsf] xf:on] xfdLnfO{ cfNxflbt t'NofpF5g\ . bf/L dlxdf hfGg rfxg]x?sf
nflu of] pkof]uL ;fdu|L ag]sf] 5 .
jf:tjdf
Úd t aGbL ePsf] 5'Ú sljtf ;Ë|xdf slj bfxfn b]zeQm, dfgjtfjfbL,
zflGtlk|o, :jfledfgL, :jtGqtf / ;dfgtf k|]dL,
a]lytL / ljs[lt lj/f]wL Ps xsL sljsf ¿kdf k|:t't ePsf 5g\ . pgn] oxfFsf sljtfdf nofTds
ljljwtfsf ;fy k|tLs, ljDa / cnÍf/nfO{ grfpg ljz]if k|oTg u/]sf 5g\ . eflifs
;/ntfn] sljtfsf] ;Gb]if ;xh ¿kdf ;Dk|]io ag]sf] 5 .
*=lgisif{
v]dgfy bfxfnsf] nueu ltg bzssf] sljtf ofqfdf g]kfnL
;flxTon] ltg j6f sljtf ;ª\u|x, b'O{ j6f v08sfJo / Pp6f dxfsfJo k|fKt u/]sf] 5 .
logdf uB / kB sljtf b'a}sf :jfb rfVg
;lsG5 . oL s[ltsf] :jflbnf] u'bL tof/ kfg{ sljn] g]kfnL d'6'sf]
9's9'sLsf] rfn glhs}af6 ;'g]sf 5g\ . g]kfn / g]kfnLsf] lxtnfO{ s]G›df /fv]/
logsf] l;h{gf ul/Psf] 5 . ;+;f/sf] h'g;'s} s'gfdf /x]sf] eP klg g]kfnL hfltsf]
b'MvkL8fnfO{ cfˆg} b'MvkL8f 7fg]/ sljn] ;':s]/f xfn]sf 5g\ / c¿nfO{ klg To;k|lt
;+j]lbt t'NofPsf 5g\ . l;lSsdsf]
ef/tdf ljno, e'6fgsf g]kfnL d"nsf
hgtfsf] pl7af; tyf g]kfnsf] lxt ljk/Ltsf ef/tLo ultljlwsf] sljn] v'n]/ lj/f]w
u/]sf 5g\ . o;sf ;fy} g]kfndf hgo'4sf gfddf ePsf] lx+;f / To;af6 l;lh{t åGå
Pjd\ xhf/f}Fsf] k|f0f x/0fsf 36gfaf6 pTkGg czflGt, /fhg}lts kl/jt{gkl5 g]t[Tjn]
Tofusf] ;f6f] cFufn]sf] ef]usf] af6f], b]zdf a9]sf] e|i6frf/ / cgfrf/sf]
a]lnla:tf/sf ;fy ul/Psf] ltvf] cfnf]rgf klg oxfF kfOG5 . cd]l/sfsf] a;fOdf
sljn] b]v]ef]u]sf] ToxfFsf] cj:yf / ToxfFsf /fd|f g/fd|f kIf s]nfpFb} :jb]zk|lt
dfof hufpg] sfd klg oxfF ul/Psf] 5 . :jfledfgL g]kfnLx?n] ljb]zL ;]gf / cGoq
klg latfpg' k/]sf] ckdflgt / si6k|b hLjgsf syfJoyfnfO{ cleJolQm lbFb} ltgsf]
lgbfg vf]Hg klg sljn] dfu{ bz{g u/]sf 5g\ . pgL l5GgleGg / sdhf]/ kfl/Psf
lxdfnL /fHox?sf] :jfledfg, Pstf / :jtGqtfsf kIfdf r]tgfsf] lau'n km'St} g]kfnL
hfltsf] lz/ pFrf] kfg]{ pkfosf] vf]hLdf h'6]sf b]lvG5g\ . ljZj dfgjtfjfbsf]
kIfdf klg pgL b[9tfk"j{s plePsf 5g\ . ;du|df c;n ljrf/sf] kIf lnFb} ;fdflhs pTyfgdf h'6]sf
Ps /fi6«k|]dL sljsf ¿kdf bfxfnsf] pHofnf] 5lj
pgsf s[ltx?df b]Vg ;lsG5 .
bfxfnsf sljtfsf] efiff ;/n
5 . pgn] rnfPsf tT;d zAbx? vf;} hl6n gePsfn] ;fdfGo kf7sx?n] klg ltgsf] cy{
a'‰g uf/f] 5}g . sflJos rdTsf/ pTkGg ug]{eGbf klg /fi6«, ;dfh / l;Ëf] dfgj
huTsfsf lglDt lxtsf/L ;Gb]z k|jfx ug]{
p2]Zon] pgL l;h{gf/t /x]sf] b]lvG5 tfklg 7fpF 7fpFdf ljDa, k|tLs / cnÍf/sf]
/;f:jfbg ug]{ cj;/ pgn] kf7snfO{ lbPsf 5g\ . v08sfJo / dxfsfJodf a[xt\ Pjd\
Jofks cfofdnfO{ ;d]6\g] r]i6f pgn] u/]sf 5g\ . ltgdf cfVofgsf] l;nl;nfn] cem}
Jojl:yttfsf] dfu u/]sf] cg'e"lt Psflt/ x'G5 eg] csf{l{t/ j:t' kIfnfO{ snf kIfn] a9L ;Gt'lnt t'Nofpg
;s]sf] eP sfJo cem pDbf aGg] c8\sn nufpg ;lsG5 . Psfw ;fgfltgf sdhf]/L /x] klg
ljb]zdf /x]sf] cj:yfdf ;d]t :jb]zsf] ddtf / dfof Åboel/ ;Fufn]/ sfJodf 8'a'lNs
nufO /xg] ;|i6f bfxfnsf] /fi6«k|]d Pjd\ k|ultzLn r]tgfsf] Hof]lt sfJosf] ;'Gb/ kIfsf ¿kdf k|Hjlnt 5 .
;Gbe{ ;fdu|L ;"rL
l3ld/], dfwj-@)%^_,ÚdGtJoÚ, /lZd, v]dgfy bfxfn, lj/f6 gu/ M
sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_, dfof bfxfn / piff bfxfn, k[=# .
=== === ===-@)^)_, æPs of]4fsf] dfldd{ hLjg ufyfæ, of]4f, v]dgfy
bfxfn, lj/f6 gu/ M sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_, dfof bfxfn / piff bfxfn k[=s—v.
ltdl;gf, clg?4-@)^)_, æof]4f sfJodf v]dgfy bfxfnsf] /rgfsfl/tf,æ of]4f,
v]dgfy bfxfn, lj/f6 gu/ M sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_, dfof bfxfn / piff bfxfn,
k[=r—em .
=== === ===-@)^$_,æslj v]dgfy bfxfnsf ofqfg'e"lthGo sljtfx?af/] Ps
b[li6kftæ, xfj{8sf] rf}tf/Ldf, sf7df8f}F M au/ kmfpG8];g g]kfn, k[=3 —0f
.
=== === ===-@)%^_, /lZd, lj/f6 gu/ M sf]dn k|;fb
zdf{-bfxfn_,dfof bfxfn / piff bfxfn .
=== === ===-@)^)_, of]4f, lj/f6 gu/ M sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_,
dfof bfxfn / piff bfxfn .
=== === ===-@)^$_, xfj{8sf] rf}tf/Ldf, sf7df8f}F M au/ kmfpG8];g
g]kfn .
=== === ===-@)^&_, Zj]tkq, lj/f6 gu/ M piff bfxfn .
=== === ===-@)&)_, d t aGbL ePsf] 5' , lj/f6 gu/ M sf]dn
k|;fb zdf{-bfxfn_,dfof bfxfn / piff bfxfn .
Gof}kfg], b}j1/fh-@)^)_,æ;Ddltsf s]xL zAbx?æ, of]4f, v]dgfy
bfxfn, lj/f6 gu/ M sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_, dfof bfxfn / piff bfxfn,k[=` —7 .
kf]v/]n, dfwj k|;fb-@)&)_, æv]dgfy bfxfnsf sljtfæ, d t aGbL
ePsf] 5', v]dgfy bfxfn, lj/f6 gu/ M piff bfxfn .
kf]if/fh bfxfn, ;Dkf=-@)^(_, v]dgfy bfxfn M l;h{gf / d"NofÍg,
sf7df8f}F M s'nrG› bfxfn .
e§/fO{, ofbj-@)^(_, æ>4f~hnLleqsf slj bfxfnæ, v]dgfy bfxfn M
l;h{gf / d"NofÍg, kf]if/fh bfxfn, ;Dkf=, sf7df8f}F M s'nrG› bfxfn,
k[= &% — *$ .
l/hfn, 6]sgfy-@)^&_, æO{iof{nfUbf] s[lt – ÚZj]tkqÚÆ, Zj]tkq,
v]dgfy bfxfn, lj/f6 gu/ M piff bfxfn,
k[=y —g .
zdf{, uf]kLs[i0f-@)^&_, æslj v]dgfy bfxfn / ÚZj]tkqÚ dxfsfJoæ, Zj]tkq,
v]dgfy bfxfn, lj/f6 gu/ M piff bfxfn,
k[=s —t .
zdf{, 6Lsf/fd-@)^)_, æv]dgfy bfxfnsf] of]4fæ, of]4f, v]dgfy
bfxfn, lj/f6 gu/ M sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_, dfof bfxfn / piff bfxfn, k[=u —ª .
;'j]bL, cle-@)^$_, æcd]l/sf : g]kfnL ;kgfsf] kl/j]zæ, xfj{8sf]
rf}tf/Ldf, v]dgfy bfxfn, sf7df8f}F M au/ kmfpG8];g g]kfn, k[=s-u .
;'j]bL, blw/fh-@)%^_,…e"ldsfÚ, /lZd, v]dgfy bfxfn, lj/f6
gu/ M sf]dn k|;fb zdf{-bfxfn_, dfof bfxfn /
piff bfxfn, k[=% —!! .
;'j]bL, xf]dgfy-O=;+=@))*_, gj — 5fofjfbsf] 5lj, jfl;Ë6g 8L= ;L=
M cGt/f{l{i6«o g]kfnL ;flxTo ;dfh .
Comments
Post a Comment